XB .04372 J 'W:u V fy -v , . .», -1 ^, c.^^-'- .1. DUPLICATA DE LA BIBLIOTHEQUT! pT^^ çC7"GEr-"./: "D ECTAriCuE-Disi GENEVE VSI^írU EII 1022 <, ■'— ■ BOLIÍTIM DA r\ ÍU m BROTERIANA Reo. — J. A. Hoiiriqiies PBdF. DE BOTÂNICA E DIKFr.TOn DO JARDIM BOTÂNICO XIX 1902 — tiiaiia;:*- DUPLICATA DE LA BIBLÍOTHÈQUB T-^ r? A r-r^ "» - r.C'^AinOUE DE GENEVB ^..\ C-- COIMBRA IMPRENSA DA UNIVERSIDADE 1903 BOLETIM DA SOCIEDADE BROTERIAN Ked. — J. A. Iloiir-ifiues PnOF. DE BOTÂNICA K I>IRKCTOR DO JARDIM BOTÂNICO XIX 1902 LIBRART NEW YORK 80TAN1CAL (lAW ■:n O' COIMBRA IMPRENSA DA UNIVERSIDADE 1902 U "otai:iqí;e de geneve ■- 1*^ I^'- i^ GÉOGRAPHIE BOTANIQUE DU PORTUGAL II LA FLORE DES PLAINES ET COLUNES VOISINES DU LITTORAL PAR J. Daveaú. Si Ton jeltc tm coup d'(ril supeificiel siir la végétation d'une région qiiclcon([iie d'uii [>a\s, snns la com|)arer avec les niities parties, il semble à preiíiiòre viie qnaiu^uiie loi n'a |)rí'sidí' à la dislribution des végétaux qui en occiípcnt ie sol. Au conlraire, si Ton observe avec atlention la dis- persion des plantes, si Ton réiléchit que cette dispersioii subit les conditions niulliples créés par le clitnat, Torograpliie, Texposilioii, la coiislilulioii phy- sique et chimiijue du sol. ou iie tarde pas à reconnaitre un ordre remar- quable dans cette appareiite cotifiLsion. D'autres avaiit iious oiit exposé' ces faits; iious avons déjà tenlé de mettre en lumière ceux qui iuléressent la llore littorale du Portugal, limitt'e à la zone maritimc '. Nous allons tenter dans le présent travail de doniier la phjsionomie des autres zones. Depuis 15"() époque du vojage de Clusius dans la péninsule ibérique, le Portugal a été púriodiqiienient explore au point de vue botanique. Ces exploralions ne se produisirent toutefois qii'à d'assez longs intervalles et ne donnèrent lieu pendant tròs loiígtemps qu'à un petit nombre de piiblications. Cest ainsi que de 1570, date de Touvrage de Clusius'^, ou saute brus- * Exti-ait du BuUedn de le Herbier Boissier, I, IV, n.° 4, 1897 : Boi. da Soe. Brot., XIV, 1897, p. 3. ^ Rariorum aliquot stirpium per Hispânia observaíoriim historia. quemeiíl á KKH, ípoque à la(]iiell(! (jrislev piililia son \'iii7-17{)9), dont on roonait le nia;;islial oiivrajie leslé niallieuieusenieiit liiaclieM'; e'est eiisiiite Hrtitero, lun des meilleiírs l)i)lanisles de son lemps, qiii, peu aprés Texploralion des hotanisles alleniaiids. pidiliail le Flora liislliiulca 'I80í\ Dans re deriiier «iivraj^e dutil les desciiptions sont citées coinine des modòles de ilartt'. la sialioii oíi cniU cliaípie espèce est presipie Idiijoiírs soifiiieiiseiiuMil notée. (Tesl la seule llore ((itniiléle dii l*(iilii;.'al |)ii[)liée jiisijirà ee joiíf. líiolero llt en oiilre paraitre 20 ans plus lard IS2Í; sons le nom de Phytugniphia liisilaniia iin complénient illustré de celte ílore, mais les dernières e\|doralioiis onl ronsidiraldcnienl aiii;ment6 le noinbre des espèces allors eonniies. Mallieureusement Brolero n'a pas laiíSt-c d'lierl)ier. Un de ses disciples, Valorado a forme un lurbier de plantes porlupaises, dont les noms ont été reviis et saiu lionnés par i^rotero. Cetle eolleclion dispersée aujourd'hui en plusieurs mains est d'uii intórét reslreint et |)()rte peu d'indicalions de localités. Après le voyafie de Webb. (1826-1828) dont les resultais ne furenl |)ul)li(S (jii'en I8.'J8'' noiís arrivons á la période des fructueuses ex[)lora- lions de Welw itseli (1810-1852). 1'endanl ces 12 anní-es, ce botanisle explora mélIiodi(piement le Portugal. Ses récoltes, minutieu>emcnt pré- parées, étiqiirtées avec le p!tis grand soin coiistiluí>rent |iendanl les 30 annr'es sui\antes la seule base importante de loute étude sur la ílore du Portugal. Ces iniporlanls malériaiix ne furent |)onrtant utilisés que vers 1869, époque á laqiielle Mr. Carlos Comes Machado entreprit un catalogue rai- sonné des plantes portugaises, s'aidant en outre de son propre lierbier et dexsiccata recueiliis jiar ses contemporains António de Car\allio et Eu- gène Scbmitz. AJallieureusement .Mr. Machado ne |)ublia qu'une jiartie des Thaiamillores, des Kenonculacóes aux Ampelidóes. Ce tra\ail fiit re|MÍs en 187."} |)ar le Comte de I^ir.dho, au(pu'l (Ui doit Tétude des l.abiées, Hosacées, JSorraginées el Scrophularinées. \ Crs 1880, ' Viridavinm hisilíiiiinim. 2 Oii lui iloil encore deux catalopnes de pon d'iinpnrlance: Fasciculus i>lanlantm (1774), el S//íV)H/f» floriie lusitaniiie el bnixiliensia (1788). ' Itir hUpunintse (1838), et Olia hispunka (1839). le l)r. Jiilid Henriques fíri)ii|);iit niilniir de Iiii Ics holiiiiisles ilii píijs et fondait Ia «Sociedade Uroleiiiria» doiil U) Uidielin |iiil)Iie périodiquemeril les liavaiiv stir la l)()lanii|iie du P(>rtiif;al el ses cidnnies. Cetie iéconde inilialÍNc amena iir)e eoniiaissaiiee |diis npprofondie de la llore du jiays el |iar suile la puMicalidii de nombreuses monofijraphies. Celles-ci lie laideront pas i'1 ôtre eoorddiiriées eu uiit; llore donnant une idée exaele des rieliesses bolaniques du pays. Toulelois, ou doit recon- nailre que les eiiviidiis des {jrandes villes, comnie Porto, Coímhre, IJs- bonne, Sótubal, les liiealiti^s voisines des stalions balnéaires et les r(;'f;ions desservies par des nioyens de loeonioliori rapide sont les seules rí-gions bien counues et sullisaminent exploróes. Nous ne connaissons encore (]u'in- coniplètemeut les provinces dí'()ourvues ou dotóes depuis peu de voies fér- reos; une grande partie de rAlenilejo, du Tras-os-Montes et en general de la partie orientah' du l'ortugal sont dans ce cas, à lexception de quel- ques points explores tout spécialement. Si le Portugal coinmence à être bien coniiu au point de vuc de Ia statis- tique bolaniipu;, il Test beaucoup moiíis sons le lapport plijtogéograpbi- que. Quelques travaux ont cependant été (entós dans cettc voie, tel, par exemple, rexploratines à lenilles raduijues; 3.° région des chi- nês à íeuilles peisistanics. Des subdivisions orograpliico-régionales sont éga- lement caractérisées par les essences forestiòres propres à ces subdivisions. ' Mittheilunfirii aux Jnxlus Peolhrs (jmijnipliixrher auslalt. 1880. — Une tradticlinn portugaise en a paru ilans le fíelulorio da uãitiiiiistnK^ãn genã das Mattas^ 1879-1880. 2 Condições /loirstiieí de Purlitijal. Lc pliis im|)(irl:iiil Ir.n.iil piihlió siir In pAojjr.ipliic; linlaDiqiic de In \)v- niiísiile IhiMiquí! (?st de \\ ilILimiin '; noiís Jillniis doiiiiiT une anahse siic- riiule de lii [larlie de celle (i'inre qui cimceriie le l'ortii;;al. iJiifirès \S illkomm, lc S. dii Portugal (Alparve et Bas-Alemtejo) est compris daiis le S. \\ . atlanlique de la |iéMÍiisnle, ou s^stème montafineiix de ia Sierra Morena uDas .ilrrianiscLe debinjsyslcm». Les cliaiiies de TAlfíarve et de TAlenitejo apiiarliendraient au niôme syslème orofíraplii- que el lanalofíie de la ^égélalion serait fra|j|iaiite. De mòine, la ilore algarviciine dans soti ensemble, inonlrerait une aiialogie bieii marquée avec celle de la bassc Aridalousie. Le cliapitre suivant est ronsacrí' à IViuest atlanlique. II coiiiprend : 1.° la zone lillorale: 2." la région chaude; .'{." les régions monlagneiises subalpines et alpines. La zone lillorale de Toucst atlaiill(]ue englobe la eiMe depuis la baic de Sélulial ^eiubourliure du rio Sado jusqu'au Cap l'"inislère eti Ivspagne. La région cliaude coinprend: 1." La rí-gion basse arrost-e par le Sorraia el ses allliients, ainsi ipie la presquilc de S(''lubal. 2.° Le pays des plaines de la basse Beira, liinilé au S. par la rive droite du Tage infórieur et la pliis grande partie de la vall(''e du Zezeic. 3.° Des plaines, coteaux et tnontagnes de la région liltorale de Tlístre- madure. Beira et Minho, a\ec les vallées du Mondego, du Vouga el autres íleuves côtiers; du Douro et de ses alHuents iidérieurs jusqu'à Torre de Moncorvo à peu prés. 4-.° La zone littorale de louest de la (laliíe. La région montagneuse alpine et subalpine comprend la hauts plateaux de la Beira et du Ilaiit-Alemtcjo, inrorporós aux montagnes du ceiitr(- du Portugal, leur végétation se niontrant confornie. L'auteur raltaclie encore à la région ouest atlanlique tout(! la parlic K. du Tras-os-.Montes dont la \égélatioti dillérerail peu de celle de la Galice. L'auteur donne à ces divisions une signilication três large; il en a le senliment. II avoue du reste éprouver une réelle dilllculté à dólimiter les flores de la région de Touest atlantii|ue, d'aliord parre qu'il n'a pas vu cette région, ensuite parce (pie, ne ra\ant pas vue. il n"a pu saisir dans sa végétation aucun trait caracléristique et constant. Plus loin (p. 298), il declare (juc s'il n'avait allaire (juau Portugal il proposerail petit-rlic une autre dassification régionale. ' Gnindziíge 1'flnnzcn verhreUunij atif dfr iberischen Ilalbinsfl (iii Die Veiji-tation der Erde), Leipzig, 1896. .7 II cst ccrtain (jiie dos cirnclòrcs asscz nels díilimilent dcs sortes de (lo- riiles et permellciit ilrl.ililir dcs siihdivisions iiatiiielles pltis noml)r('uses que ne Ta penso ^^ illkdniiii. Le inaii(|ue de tra\aiix sur ceilaiiies provin- ces (III Portufíal, riiisullisance dcs indicalions de stalion, d'habitat, d'alti- tude rouniit' par les hcrhiers ii'oTit pas perniis à cet auleur d'élre plus prócis; il ei) exprime le rcf^ret en sijjnalaiit les causes. 11 faut évideinmeiít attrilxier à cette instilTisance de matériaux queiqiies erreiírs fíraves. ^^ illkdmin cite, par exemple, ia présence d'une forèt de llôtre íHucheiíwalduii;;) sur les pentes de la serra de Monchique (p. 287). Le Ilôlre n'a jamais été sifínalé à Tétat spontané en Portugal méme dans le N. Noiís sujiposoiis (pie reireiír |)r(iviciit d'une fausse iiilerpn''tation du vocable «Faya», (|ui esl en eílel le nom porlufíais du HtMre, mais (jiii de- signe habituellement le Populus alba et casuellement le Myrica Faya plus coiiiui dans le pays sons le nom de «Samoiico». Or le Myrica Faya croit eíTectivement à Monchique, en gioiipements d'une certaine importance. II y atteint jusqirà 20 pieds de haut et son trone devient assez gros pour qu'on puisse rex[)loiter pour la toimellerie. II laut donc rajer le Ilêtre des arbres forestiers spoiitani''S en Portugal. En résum(!', on a beaucoup fait depuis trente ans et Ton sait à peu prés aujourd'luii (]uclle est Textension de cha(jue espòce. Mais les indications maiiquent gént^-ralement sur la station, Taltitude, la nature physico-chimi- que du sol, le mode de groupement des associations végétales, etc. Toute- fois une tendance bien marqu(!'e se dessine dans ce sens. A Texemple du u Proilromus jlorae hispanicae» les monographes portugais ont pris soin de rédiger en une phrase sommaire pr(;'C(['dant IV-noncc; des localités oii croit chaque espèce, les conditions g(;'n('írales dans lesquelles elle vit. II nous reste à souhaiter avec le regretté Willkomm et aussi avec Mr. Flahault que les botanistes collecteurs prennent Tliabitude d'indiquer sur les éti- quettes d'herbier ces renseignements indispensables ò tout travail de géo- graphie botanique. Le Portugal est-il une région naturelle dans Tacception complete de ce mot? Evidemment non, mais les notes et les documenls dont nous dispo- sons se liniitant à cette contr(''e, les limites politiques du pays circonscri- vent n(l'cessairement noire (!'tude. Toutefois, si le N. et suitout le N.E. du Portugal, est insóparable de la Galice de ni(*'me qu'aii Siid la flore de rAlgar\e a une indéniable ana- logie avec celle de TAndalousie; si d'aulre part, la vég(;'tation des hautes vallées du Douro, du Tage et du Guadiana est identique des deux côtés 8 de la froiiliòre, qii'clle soit conpí-e íi angle dmit ou siiivie panillèlcment, il n'eii est pas moins (''\idenl que celle idoiitilé irest pas absolue. Diiii- portants massiPs moulnpncux s'(''tenil('nt au N. du Douro et se prolonjicnt vers I'K. et le S. E. eiiraissaiit suhilciiiciil le r ours siuueux du lleuve, fer- mant en quelque sorte cetle ^jratide arlère aux veuts du larpc. Yers le sud les montagnes du massif de riíslrella limiteiit les vasles hassitis du Mon- dego et du Tage on circonscrivant en mí^me temps une région sud-occi- dentale, íi laquelle, au dela du Tage, s'ajoutent les immenses plaines de TAIemlejo, également ouvertes d» côté de lOcí-an. Nous sonimes donc en prf^sence d*uiip sorte de rógion naturelle, au\ caractíres lloristiques teilenient nets qu'on v a ronslaté une |)r()porli(iii de plantes end(''mi(iues tout à fait remarquable. beaucoup plus grande qu'en aucune aulre con- trée de TEurope. Les Gi-nistées, principalenient les gcnres Ckx, Nepa, Staiiracanllnis, Plrrasparluin, Saralliamnits. jdueiit un ròlc impnrtant dans les associations vógétales de Ia zone des [)laines et collinos et se funt re- marquer par la proportion des types endómiqiies qu'ils renferment. L'abon- dance des Cistarí-es et des Tlnms esl égalenicut notabie. L'exemple le plus frappant est lourni par le genre Armcria, dont la zone littorale por- tugaise parait être un centre de dispersion: sur 25 espèces signalées en Portugal, 20 sont spécialcs A la péninsule ibérique et 10 d'entre elles sont propres au Portugal. Les zones de vég-étation Le Portugal, de mòme que la pliipart des autres |)ays de rEuro]ie pour- rail se diviser en 4 zones de vógétalion: 1.° La zone littorale (lialophile) ; 2.° La zone des |)laines et coRines voisines du littoral ; 3." La zone montagneuse; \.° La zone subalpine. L Zone (littorale) halophile Telle que nous Tavons (\{>]i\ dí-crite, cette zone romprend toiítes les sta- tions sur lesquelles la mer exerce une action manifeste. Nous ne saurions lui allribiier des limites rigoiireiíses. pas plus du reste qn'aux autres zones qni se pí-nèlrcnt réciproipicmcnt. l)'une part en elTel, Ia dune par un mouxenient graduei et coiislant envaliit [leu à peu Ia plaine, s'y insinue et à la faveur de cette invasion, la ílore inaritinie s'associe dans une cer- tiiiiic! proporlinii íi Io vc-j^óliilion [irimitive ; (raiiln! |inrl, hi Inliiisc, siins cesse roíigí^o pnr le llot, liiisse l.i f;íirif.'iK' s'iiv)itK('r jus(nrA soti infle su- pÍTioiíre (iirdlc coiironnc et rovtM saiis (|U(! l'iiilluoii(o mnritiinc occasidiine des modilicalioiís seiísiblcs daiis leur comiiofition. Noiís avons décril ailleiirs la (lore de cette zone, noiís n'y revieiídions (jiie pour en rappeller les Iraits priíifipaiix. Trois climuls ' subdiviseiit la zone lialopliile el pernicltciit de la décoin- poser en sections. Le climal nord-allanli(iiio, le climat lusilanien, et le climat ibéro-marocain oii niieiíx ibéro-manrilanirn. I. Section Nord-atlantique ou du N du Tage S'éteiid le loiíf; du vaste domaine du l'in marilinw, caracfÍM-is»^ par un assez grand nonihie d'espèces septeiitrioiíalcs, surtout au N. du Mondego el par des Armeria appartenant toutes nu gnuipe des Macrostégiées. L'appa- rition au S. du Mondego d'espòces en(léuii(|ues, ihériques, et il)éro-mauri- taniennes motive la distinctioii de 2 dislricts: districl Liltoral nord-uuesl et district Litloral du centre, separes par Testiiaire de ce lleuve. II. Section lusitanien ou du S. du Tage Liniitrophe du domaine du Pin pignon; les espòces particuliòres aux plages du N. de TEurope disparaissent, à peine représentées par queiques types. Région des Armeria du groupe Astégiées, prédominance des espè- ces ibériques ou endémiques surtout dans les landes oíi ces espi^^ces sont reprt'sentées pour les deux tiers. La |)resqu'ne de Setúbal, ou croit encore le Pin marilime avec le Pin pigtion, ou dominent les Helianlhòmes frutes- cents [Halimlum) VUlex Wehniischianus et le Stniiracatuhus aphylliis forme un des districts de cette section. L'aulre districl (litloral S. W.) voit dispa- railre le Pin marilime remplacé par le Pin pignon. VUlex WiUkommi, le Slauracanlhus spectabilis, les Nepa remplaceiíl les Génistées de la seclion precedente. 111. Section ibero-mauritanienne ou du littoral de TAlgarve La flore de cette partie du littoral offrc un mélange d'espèces médilcr- ranéennes, ibériques el mauritaniennes. Une série de types endémiques ' Ces divisions (•(iiT('S|)i)iidcnt aux scctinm et Icurs sulidivisions aux distrids (Vcincz Cti. Fialiault — Projet de mnnencluture pliijíogéoyrapliiqiu', p. 10). iO vcrs le Cnp Si. Vincent, distingue cclte |i,irti(' du icstr dii littoiid siid, riillíulR- [inr sn lloie nii litlorjil iind^luiis. Lcs !>liitioiis du corddii ni.iiiliiiie iious olVifiit les |iarli(iiliiiiti's sui- varites: 1." Lcs vases aalèes oITioiil lo [iliis {irntul nnml)i'c d"i's|)('ces septoiítrio- nales et le iioinbre li' pliis rédiíil despèces nióditeriaiiéennes. Aucuiie espí-ce endémiqiie, espòces ibériqties três rares. 2." Les ilinirs pi éMwilout après les vases salées la pliis forte proportion d'espòces iiord-allaiitiques. 3." Les falaises preiíneiit rang apròs les dunes daiis cet ordre d'idées. 4." Les landes litlorulcs ne próseiilent iiucuiie analogie ,nec le lilloral N. oíi N. \\ . de riMirope; leur laciès est iiettumeiít ibéricjiie. Les rap- ports de ces landes avec la zone des plaines et collines sont d'imp()rtance lellc ([iril coinieiídrait de lcs reunir à cetle zone et de les exclure de la zune haiophilc. Cnmme remarque géní-rale, rendt''misme semble surtout se produire dans le voisinage dcs grands Caps C. Roca, C. Espitliel, C. St. Vincent) lavancée de ces promonloires dans lOcéan créanl une sorte de niilieu insuiaire favorahie. II. Zone des plaiiies et colliues Liniilée íi VW. par la zone halopliile, la zone dcs jilaines et collines com|)rend toules les basses terres voisines du littoral ou subissanl lin- lluence du climat atianlique, les basses montagnes qui s'y trouvent en- globées et jusqu';) Taltiluile de 500 à oOO'" environ tous les \crsanls orientes vers \\\. Nous décrirons phis loin les subdivisions de cette zone €t leur llore, suite naturelle à la zone haiophilc. III. Zone montagneuse Celle-ci occupe la plus grande partie du tcrriluire situe au N. de la valléc du Tage. La plupart des cbaínes de montagnes suivent une dire- clion N. \>'.-S. L. et N K.-S. W. opposant aiiisi une barrière aux prí-ci- pitations allnn()splicrii|ucs venant de rAllatili(|ue. II s'ensuit que ces nias- sifs montagnciix prósentcnl: I." Dcs vcrsants et dcs pl.itcaux soinnis à Tinlluence des vents du large, ,c'est la partie cismonlaiiie de la zone. 2.° Une province abrili''e des vents marilimcs |)ar lcs monlagncs et les n vcfsiiiils oriciiliiiix (lo ces mc^nies monlapiics (jiii cnseriihle coiistitiicnl hi pailie triitistiiDnliiitie ou Trus-os-Moiitos, rime cies réf^ions les [liiis scclies tlii pavs '. 11 coiivieni d'y niitioxer encore ia niajeure [lartie de In IJeira niéridionale, le niassiC du llaiil Alcintejo et la serra de Muncliique. IV. Zone siibalpine Cest daiis le massif montapneux dii N. qxum observe los pliis liaiits sonimets dii |)a\s; leiír poiut cidiniiiant ii'alti'Hil ceiíeiulant p.is áOOO™. II iry a doiic pas de zone alpine. Toutofois ia iieige coiivre pendaiil une partie de rannée ces crètes que rovèteiil le Jnniperus comiminis. var. nana W. et les louffes serrées du Nardus slricta. On cliercherait en vain eu Portugal i'('quivalent des steppes ou plateaux élevés qui caractérisent en Espagne certaines parties de la zone monta- gneuse et seniblcnt se relier aux plateaux de lAtlas et aux steppes orien- tales. Bien que les jilantes méditerranéenues occupent dans la llore por- tugaise une place toujours preponderante, liníluence Atlar)tique marque fortement cette ílon; de son empreiíite. iNous avons dójà cite comme cara- ctí-ristique rabondauce des types endómiques, au voisinage de la cote; ces espèces sont en eííet beaucoup pius rares dans la partie montagneuse du pays. La zone des plaines et collines Limites. — La zone des plaines et collines est naturellement bornée du còté de rOcéan par la zone liltorale lialopliile, elle s'appuie dautre part, limitée par la courbe hypsométrique de 400'" '^ sur les massifs monta- ' L'olivier et le piíi ni.-iiitimo nous founiisçent d'exec'llents exemples poiír faire res- sortir la dilTéreiíee clinwiliínje qui exisle ciilie les deux versanls. Trouv:im rallinios- pliére trop liuinide, TuIívIím' s'airête a íiOO"' avcc la pliip,-ul '. et |)ar conséipieiit plus liuiidde, les limites supérieiíres de presqiie tous les arbies snut itiférieiues á celles qu'on observe pour les niómes espèces daus la serra d'Eslrella. Mr. A. Moller y détermiue á 1:100"" la limite supérieure de VErica arlmrea par exemple. 13 mets de l'Airc;, du Montejunlo, de Foia et de Monchique ijiii iiiésentent quelqiios traits de fácies niontagneux. Sul. — Lc sol de lii 7.(Hie des jilaiiics el CdUiíics csl [)rcs(|u'ciilièieiii('nt constilué daiis sa partie N. par les seliistes et les graiiiles, il est donc sili- ceux. Au S. d'Aveiro a|)paraisseiit les calraires qui pnklomiuetit nette- meiít entre les vallcH-s du Mondego el du Tafje, in(erroin|njs i^h et \h par des parlies siliceuses. Ces dernièies sont lantòl des grés de diíléienle na- ture, des sables qiiarlzeux; tantòt des roclies ('■rupli\es lelles que les ba- sailes qui se monlrenl surtoiít aux environs do Lisbonne et les granits qui formeni en grande |)artie la serra de Cintra. Au S. du Tage le sol est pres(]ue lotalement fornié de terrain silico- quart7.eux (à VW.), schisleux (surlout au S.), granitiques (principale- ment à TE.), parmi lesquels surgissent quel(pu's niassifs calcaires comme les liauleurs d'Alniada ò Trafaria sur la rive gaúche de Testuaire du Tage, la serra d'Arrabida sur la rive droite de Testuaire du Sado et au S. de ce lleuve les en\irons de S. Thiago de Cacem. Plus au S., le massif schis- teux se releve pour former les serras de Monchique et Caldeirão dont le versant meridional et une partie de la crête sont également calcaires et que dominent les pies granitiques de Monchique et de Foia. La plus grande partie de la zoiíe des plaines et collines étant siliceuse, la dislributioii des végétaux en est três netleinent inlhienct-e. Pour celte raison, les plantes calcicoles sont tiès rares au N. du pajs. A peine les voit-on apparaitre dans certaines stations ou le carbonate de chaux qu'elles réclament est apportó par riiomme (stations rudí-rales les murs, etc.). Aussi voit-on surgir a\ec les calcaires, c'est-à-dire au S. de la vailée du Mondego, une ílore qui manque nécessairement à la section siliceuse du nord. La mème observation s'a]iplique au S. et au S. E. du pays oii domi- nent les schistes et les granites. r)'inimenses élendues schisteuses sont presqu'exclusivement peuplées de (Islus ladanifcrus, la flore en est des plus pauvres en espòces, toutes silicicoles. Méléorohigie. — Un regard jeté sur la carte orographique du Portugal permet de saisir du premier coup d'npil la différence existant entre le pays situe au N. ou au S. de la vallc-e du Tage. Au N. la zone des plaines et collines n'occupe qu'une partie relative- nient peu importante de Ia surface tolale, le fácies montagneux domine; les (hahies, voisines de la cote, opposent une haute barrière aux vents humides de TAtlantique et en condensent les vapeurs aqueuses. Les pluies y sont abondantes, Tévaporation faible, les máxima peu élévés. 14 La zoiíe va s'élargiss!iiil íi mfsinp quon s'iiv;ince vers le S., elle atteint sa pliis pr.inde lar^eur aii dclá de Loiria et embrasse en Alemtcjo Ia plus grande pnitie dii [lays. Les serras de Cercal, d'Arrfibida, de Monchique les plus rapprochées du liltoral s'étendeiil perpetidiculnirenu-nt h la cote, laissent au\ vents d'\V. iin lihre [lassage et ne peuvent en retenir les pluies, seule la serra de Cercal est parallôle à cette cote. mais son peu délévation (moins de 400""), lui enlí'>e toiíte impoitaticc. Or, conime aucuii aiitre massif niontagneux ne s'Í!iterpose entre le liltoral et la sierra Morena, il sensuit (pie les pluies sont dans cette région réduites à leur minimum; aussi Tallimosplière y est-elle cliaude et sèclie, révaporatioii \ atteignant son maximum d'in- tensitó. Le lableau suivani, résnmant les observations pnursiiivies pondant dix années, dans chacun des principaux posles météorologiques du pa\s, don- nera une idée assez precise de ces faits : Porto (à ri'sliiaire du Douro). Altituiltí 8o'" Coiíiiliia (Ji.-;taiiCL' (Je la role, uiiviniu 118 kilunièlres). Al- liuide lio-" Lisbonni; (à resUiaire du Tage) Évora (distanci! de la cole, ou- vlroii 71) klioniétres). Alli- lude 313'" Campo Maior (Alemlejo, «ur la froniière environ 170 kilo- inúlres de la cúte). Altlludu 288'" Lagos {Algarve, port de nicr).. Tempcra- lure niojcDnc 14,68 lo ,G() 16,25 16,28 17 ,'i5 HaiÍDia 37°,4 40,4 37,8 39,9 44 ,3 38,3 Uinima -0°,8 -2,1 -1,3 ■0,2 3,6 ■0,4 riuios lolalfs l.o23""" 893 7oo 633 00 't 385 Pluies d'élc 80-200'"'' 63-80 20-30 26-37 33-44 16 Jours de piuie lli 139 136 114 95 76 A Badajoz (Rspagne) pn^^s Campo Maior, doni le poste mólíorologi- que n'est qu'à G9"' dullilude, la nioyenne des pluies de íi années nesl que de 27 1'"™. 15 Los évíi[)ornli()ns cstiviíles accusciil |)lus netlement encore la rigiieur (les fortes iiisoliitioiís el laction desséclinrite des venls. On a constate (]ue rév;i|i()ralioii joiíninlicre s7'lcvait à 9""", 7 prés de Coímhre, prés de 10""" h Lisboiíiie, I !"'"',() à Lvora, 13"'"' à Camjio Maior (Aleiíilejo oriental). Les (d)servalioiis man(|nent ponr le littoral S. du Tape (Aleiíilejo Occi- dental) mais les ólndes snr la [irodiulion coinparée du sei snr les diíTé- rents poinls du littoral nous fonrnil d'intéressantes el suggestives données résumées dans le tableau siiivant: Salines d'Aveiro, au N. de Coiínbre (Beira litlorale) Salines du Tage, prés Lisbonne Salinps (l\i S;uli), prés Setuljal (Alem- tfjii o<'i'iili'iilal) Évaporalion dcs s;jiiiies par hectare et par aii 1.400 métres culjes 10.000 12-000 Surfaceiíiccssaire pour oblenir iin toniie de sei 286 métres caries oG » 33 A siirface i''galc Tévaporation est donc 8 fois [iliis forte an S. du Tage qu'au N. du Mondego el pour ohlenir la mí'me quanlitó de sei une sur- face 8 fois plus grande esl nécessaire. Des observations météorologiqiies qui précèdent il resulte Lien netle- ment que les pluies, três abondantes dans le N., décroissent nolableinent au fur el à mesure (|u'on s'a\anee vers le sud. Déjà sensihie au S. de Coímbre la diminution des pluies esl de plus eii pkis mise en é\idence par les observations prises à Lisbonne, à E\ora, à Campo Maior, fait qui coincide du reste avec réioignemcnt de plus en plus marque des monta- gnes, ces grands condensateurs naturels. Les pluies sonl eidin réduites à leur minimum dans Ia parlie orienlale de TAlemlejo (Campo Maior) et en Algarve (Lagos). Au conlraire les évaporations augmenlenl au fur el à mesure que les pluies se rarefienl. On remarque d'aulre pari que les oscillations de fempératuie sonl peu sensibles du N. au S. si Ton ne s'ócarte pas du littoral, comme par exemple de Porto à Lagos. Eiles sont au conlraire Irès sensibles si on les compare du littoral N. à la fronliòre S. E. (de Porto h Campo Maior par exemple) oii le Ihermomètre marque fréquemmenl 40°, 44° et mème 48° cenligrades. 16 La diíTiTcnce entre Ic pays situe au N. du Tnge et celui situi- nu S. est donc des mit-iix traiicliócs et los dnnnées mólí^oroldpiíiucs cl climati- (]nes iiitimoiiiciit lires a\ec r()riij;iM(iliie. Nous alloiis vnir la plnlof^éo^ira- pliie roreslièic, aiiisi (]ue les associations végétales qui racotnpagnoiíl. en liarmonic paiTaile avet- K-s donnécs orojírapliiqucs. tli(Tmi(]iies et pluxiaies. Les subdivisions forestiéres, IsHrs essences; les seclious qu'elles caractériseut Veis 1876, UM s_\l\iriillt'ut dislingué, Mr. Barros Gomes, doiit il est impiissihle do ne pas lilor los tiavaiix dòs qii'nn socnipe des arbres forestiers du Portugal, di\isait ce pajs eu domaiiics et sous domaines forestiòrs. Barros Gomos distiiigiiail 3 ^.-rntids domaines forestií^rs : 1.° Le (liimaine du l'in marilime qui occupo plus ou moiíis complòte- mont le lilloral ot los plaiues avoisinantcs au N. du Tage y compris les versanis oriotitós vors la rolo, jiis(|u'i'i riillitiido de l.")00"'. Ce domaine emhrasse donc à Ia fois la zoiío niaritime, ooUe des plaines et collines et un parlio do la zonc montagnouse. 2 " Lo domaine des cltrites à feiíillcn cadiKiues ÇQuercus Tnzza, Q. pe- dunculiita, Q. lusitanica) com|)rond surlout lo |)a>s montagneux au N. du Tage, mais le chône pédonculé occupe aussi une certaine place dans la zoiíe des plainos et oollinos. 3." Le domaine de.i rlinies à feuilles persislanles {Querem Jlex et Q. Suher) qui à lui seu! embrasse presque tout le terriloire au S. du Tage, Ce domaine est donc inclus dans la zone dos plaines et collines, mais il s'étond aussi vors lo N. K. dans la provinco de Tràs-os-Montes. Si nous nous reporlons aux notes mi^lóorologiques nous verrons que Taire góograplii(|uo occupée [lar Io l'in marilime J'inus Pinaster corres- pond prócisóment à la partie Ia plus humide du pays. Cest en effet dans la parlie i\., là ou s'observent les pluies les plus considórables que la Pinòdo a sa plus grande extension. Kllo partago cot habitat avec le ciiòne p6doncul6 {Q. peduncuhta) dont les exigences climatiques sont les ni(''nH'S. IMus au S , entre lo Mondego et le Tage, Paire d'extension du Pin ma- riliuie ost dójíi róduilo, lant par suite de la composilion cbimique du sol en majoure parlie cakaire, que par Ia sóclieresso de Tair. Cest la siation naturelle du cht}ne portugais {Quercus lusilanica), de Tolivier [Olea oleasler et O. saliva). . lY Au (lolà (In liijic, ('csl-à-dire en Aloiutejo, la l('m|)('Tature plus ólevóe, les pltiies heaiifoiíp plus larcs, 1'cvaponiliou iiitciisc «'oppo.sent à rexlen- siou (iu Pin inariíime vcrs le S. II trmno emon; daiis la vallóo du Tago, oíi p(''U(Hreiit les veiils du large, riuiuiidilr qui lui esl iiidisperisable, mais il est bienlòl reiíiplaci'- par le Pin pignon (Pinus pinça) qui couvre de praiids espaces daiis 1 Aicnitejo oicideiilal oíi le sol léfjer, eoiiiposé de sables (|uar(/.('ux. ollre à ee lésiurux les coiiditioiís qu'il piéíère. Dans la jiailie orientale de TAIetntejo, la compacilé du sol, la S(''clie- resse atlini()s[iliriiqiic résullaiil d'une pétiurie exceplionnelle de pluies et dune élé\ aliou eou-idéiable de la lein[)i''i'aluie estivale iie favoriseiit plus la croissaiice des pius. Cesi le dotiiaiiie des chênes à feuilles perennes [Qucrcus Uex et Q. Saber). Eníin rAljíarve, abiilre au i\., ouverte au S., possède un climat ex- treme oíi les pluies sont réduites à leur minimum. Cest le domaine du caroubier [Ceralonia siliqua) et du palmier nain {Chamaerops humilis). Les sections de la zone des plainas et collines Les conditioiís de tempéralure et d'bumiditó, la composition du sol, les essences foreslières qui y croisseiit nous founiisscut dès à présent d'excel- lentes bases pour Tétablissement de subdivisions ou seclions, s'liarmoni- sant avec les proupemenls forestiers. La végétation subordonuée nous fournita de nouvelles doiwiées qui en complèteront les traits caractéris- tiques. Nous aurons donc: 1." La secdon du Douro ou section N., caractérisée par les deux asso- ciations forestières du Pin maritime et du Chêne pnlonculé, limitée au S. par la vallée du Mondego et le massilcalcaire de TEstremadure. Le chène tauzin [Qucrcus Tozza) s'observe sur la limite de la zone montagneuse; le Rlwdodendron buiiicnm tioit au bord de certains cours d'eau. 2.° La scclii,n de i Eslremadurc ou secliun du centre également caracté- risée par les trois associations foreslières du Piti maritime et du Clicne })ortugais et de ToliNier. Le Quercus coccifcra y abonde. II est compris entre les deux vailées du Mondego et du Tage. 3.° La section de lAlemlejo occidenlal oíi Ton voit le Pin pignon tantôt seul laiitòt associe au Pin maritime la végélation sous arbustive est repré- sentée |)ar Quercus coccifcra, Q. Iiumilis, les UIcj:, Nepa, Stauracanllius, Halimium; quehjuos palmiers nains et caroubiers. Les deux cliénes ci feuilles persislantes, le cbône portugais, Tolivier s'y rencontrent aussi, mais leur importance y est encore subordoimée à â XIX 18 celle des piíis. Celle sectioii comprend au S. dii Tíifje les bassins du Sor- raia et du Sado. 4." La sfclion de iAlcmliju orimlal (1'oíi soiit cxcliis les pins et oíi dominent les deiix clièiies toujours vcrts d'iiiie fa(,'on al)S()liie; elle occiípe toule la |)artie oiienl;ile de IWleiíitejo, i'esl-à-dire ie llaul Alenilejo el le bassin portugais du (luadiaiiii. Les arbiisseaux dominanls sont le Cistus hílanifcrus en toute premiôre ligne. Au bord des ruisseaiix Neriínii olcan- der et Securiíteya bii.ii folia. 5.° La secliun de r.llgane oii domine encore le clitíiie veri, mais ou ie caroubier joue dans le boisement le role dun élément de premiar ordre. Le (liamticrojis humilis acceiílue encore davanlape la caract^'ri^ti(]uc de cette secliou iimilée au N. par la cliairie de Monclii(|ui' et de Caldeirão qui risoleiít du reste du pays. Le massif de Foia (902'") et de Moncbique (774'") apparlieiíticiil íi la /.oiie moiit.ií;rieiise: les arbrcs et arhtistes nota- bles de ces pies soiil : Queiciis MiOcrliii, Caslanea vesca, lilindodendron baeticum, Myrica Faya. A>ant craborder rexameii des espi^ces qui com[)iiserit Ia llore de cha- cuue des sections, nous résumerous dans le tableau sui^anl les données qui précòdent : id •ci J< -^ S .3 = ■_ -jí -S "5 2 oj = 3 "5 i; e,o:_3 ccC) E ^ .30 ■-= cr: O s" " '" ^ Cí 1^ O l*^ 53 -r3 "S. ^ S^ c; c: ^vi xnn = bí íO n. ?5 s .= c w o ^:~ O. O COO ccc; ^rS; c .= 6» a; íIh ^ o -o a. :::.OCJO -3 >r, C/-Í ?', CC Z C/3 « "is " - — c/. -o = g "i ■5 '3 3 c H ^ ~-s .e s <■ 5 -5ÍÍ - — ~ ~ .r'- C _o õ -iri CJ -Tl > ~^ ■ ■ CO ÍS a o a S S XI .'- 3 . ~ „x: t: í- ^i =-= ^ 3 - .— 3 t_ ^ ; "Sr-- âí3 S ^ Õí;5u; õa;: -3 -r B ; ■z. . X .S n ca. sss 3 e) e« ' 3 ■a rt 1^ *r O . ,^ VI ^ — X — — 3 -5 -i "3 O £ 5- -J — ir-c/2 íí ^ "^ C - s ^ -- ,3j ^ • 3 o -5 -J cí t3 CZ —I ~3 ^ 3 — ro S "* ^ ?^ra"-3 o 3 « S « 3 T3 3 2 « S 6 ■^ 3: OJ cn Ol Oí — ! 3 í/l «'^ « ctt b/.T3 0; 1 o-^ !3 tu rt H I ès -^ .-o ■3 ~ K 20 Subdivisiou on sections I. Section du Douro ou section nord Limitóc íi I'^^'. |>.ir la zoiíe lillorale, nu N. el i\ TE. par la 7onc mon- tagiieuse, au S. par In vailre dii Moiidcfío, celk' seition comprciid Ics plaiiies et l)asses iiKinlaj;iifs de rAlcindimio litloral el d'iiii(' pailie de la Beira liltoiale et de la IJcira (oiitnile. Les luojetiiics de pluies y allei- gtieut ieur maximum (1523'""';; ceiies (rélé sont relativemeiít í-levées com- paralivement aux aulrcs seclioiís ;200'"'"). Les máxima dépassent raic- meiít 37", les minima iie descetuleni pas à — 1". Aussi, la ilore du Cap, de la Noinelle lloilaiide, des ()arties lempéióes du Brésil est eile. riclicment représenlée à Porto eu mòme temps que cclic de r('';;ions pius Iniuiidcs telles (pie la (]liiiie et Ic .Ia|)t]n. Ou voit dans les jardins de grauds Eucalijjjlits; \' Acácia iiiclanoxylon euli'aulres y alteiut la taille de nos arbres foresliers, il en est de mème du Persea indica. Les Araiicíiriíi excelsa, A. Hidullli, A. ('me des espèces suivaiiles: Ox(dis Miiliaua et Sidunum jiscudo-c/ijisicum de Ma- dòre; Ilydrocolyle bonariensis, Sulica liarlihiyuiHi et liiylucliiii sliialum de TAmí^Tiíjue m(5ridi(uiale; Jiidciis leucaiillui de rAnu''ri(]ue du Nord; Ulricitlaria eiolela et hillinga lircvifolia de Xouvelle llollatide. Eiifin le Mealha liequieni des iles de la iMi-diterrané-e s"y lrou\e (['gaiemeiíl dans les fissurcs humides des pierres. Ces 12 es|)èces sul)spontaii(!'es se ren- contrent toutes aii voisinage de la zone litlorale, intra, á 1'ortalé- gre, liicalités plus niiMidiunales et du inoindie allilude iiiie les collines calcaires qui iiniitent sa légion vers le sud. 22 fait elTiicó com|i.ir('' ;'i celiii ili-s nutres esscnccs forestiòres, hifn qiron r()l)scr>(' cncdM- jiliis nu S. |ii(''s do Coímbrc et (!<■ !.isl)<)iine. innis vn pe- tits |iL'ii|)l('iiiL'iits cl piiiuipnlfineiit sur les versniils dos colliiies exposóes au S. E. ; il ne dt''passe pas In vnllée du Tage. La stntion iinliirollc du Hhododeuiírnn liarliciim nu S. de IF-Spa^nt' cst placée etitre (iliO ot l.'}0()"'; ninis eii Algarve il linhilc los |)eiites borénles et occidentales de In serra de Motichique, íi une aililude déjà inférieure h 500"". II mniii]iio au rosto du í'nrtuf;n! pour ropnr.iilro Sdudnin eti pleine région du cliène pódoiicult', entro lo .Miiiidoj;o et le Douro. Le dr. .1. Heiuitjues la observo en forls peuplemoiits daus une pinòde prés Oli\eirn de A/onieis, de inr-rne ([ue dnns In serrn do Cnrnnuillo sur los bords dos rios Aguedão et Alíus(|uoiro ijui eu desooiídont, dopuis ia fiiible altitude de de 18"" jusquív 47i"'. Cel exemple est to|)if]ue et donne une idée dos conditions cliuiatiiiues de ce secteur. Si maintenant nous exaininons la végítation ligncuse ou herbacóe au point de vue de ses ólóments constilutifs, de la prédominnnce ou de ia fréquence de certaiiios esp(''oos, de leur disporsinii plus ou nioins grande ou de leur localisntion nous ne tnrderoiis pas à trouver d'autres exemples íl Tappui des mènies fnits. Cest ainsi qu'on romanjue au \. de la vallée du Mondego la présenre de beaucoup d'espòces, quelques unes ti(''s nboiídniilos, landis qu'ellos sont absentes ou três raros nu S. de cetle limite iinturolle. Ce sont en majo- rité dos espòces du centre de Tlíurope avec quolipies espt^ces ibcri(]Mes et endóniiquos, tiHIos (|ue: Dalwrcid /joli folia, Aininhiuum Ditrimliilum, Anemone alhida, Alllarla o/piliuilis, IJflIanlliemnw uwlicllatutii ;tv|)icuin), Ilex Aqnlfoíium. Rhumnus Frauynia, Ginisla angllra, Potentilla iraqa- riastrum, P. Anscriua, |)luriours Ititlnis, Sjtiraed Lliiidiia, Hieracium boreale, Slacliijs jiahistris, Ki)i])aclis paluslris, Carex Diirlarl, C. lepo- rina, etc. Par conlro, i! est facile d'v constnter rnbsonoo tolnlo ou roxtrònie rn- reté d'espòces [)ródominantes ou frequentes nu S. de la \nllóo du .Mon- dego, lelles que: Quercus humilis, Q. cocei fera; les genres Staurmanllitis, Sctirpiunts, Buiiírurum, Tciirrium (snuf. '/'. Sconiíloiila , Slalirc (snuf. ^'. Liviuiiium], Tltyiints (snuf. J . cacspiliciíts], O/iliiys, ele. ; In |)lu|inrl dos Cistinées et une grande quantilé d'espòces en majoritó m(''diterraní'ennes ne sont pas non plus ro[)résenléos d.uis In soclion du Douro. Nous nous bornons ici à ces cilntions sotnninires, la liste en élnnt doiuióe plus loin. Dans cliaquo sectour imus grouporons les espòces d'npròs la région qu'elles occupont en Europe, os|iórni]t ninsi en fairo iniciix rossortir los ca- racteres lloristiques distinclils. Elles seront ainsi réparties en: 1." espèces 23 npparlenant A rEurope inoTfníie ; 2." ;'i Ia n''f;iiiii nirililfiraiié^ciim'; .'5.° au (loinaiiic il)cr()-iiiaiiiil;iMÍ('ii ; 4." à la p(''iiiiisiilc il)í'ri(jiie ; o." sprfialcs au Poilii^al. II est blen enteiulu que Ics espòcos uhiquisles, telles que: Naslurlium o/Jkinalr, fdjiavcr lUiacas, (\iiisrlla llursa Pdsloils. Slrllaria media, Son- chiis uleracem, etc, st-roiit passócs sous siluiice, clles sonl saiis uucuii in- térèt pour le but poursui\i. 1." Espèccs de rEurojic cciitralc croissaiit tlaiis la scclion du Douro Avanl de commencer TénumÍTadon des plantes eiiropéennes propres h celle sectioii une remarque j^ónéraie s'iui|)(ise. Toules ces esjiòces se re- trouvent, à peu dexceptions prós, dans la zoiíe montagneuse. En outre, une f(>r(e [iroporlion d'espè(es de mènie origine nianquent í> la seclion du Douro, liieii qu'elles soient três répandues au eoritraire dans celle du centre. Ce sont les espèces calcicoles qui ne trouvent pas dans la seclion du Nord, le carbonate de chaux qu'elles exigent. Les es|)òces dont la liste suit, sont ré|)an(liu's dans toute la zone des plaines et collines, du Douro à TAlgarve '; nous les citons une fois pour toutes. Espèces communes au Nord et au Centre de rEurope, répandues dans toute la zone des plaines et collines : Ranunculus pseudo fluitans. R. Baudotii. R. repens. R. arvensis. Ficaria ranunculoides. Nuphar luteum. Nvmphea alba. Fumaria capreolata. F. muralis, var. Bastardi. F. muralis, var. Boraei. Bunias Erucago. Teesdalia nudicaulis. Lepidium lalifulium. Senebiera didjma. Cardamine hirsuta. Arabis Thaliana. Sinapis alba. Diplotaxis viminea. Viola lancifolia. Polygala vulgaris, Sagina apciala. Alsine tenui folia. Arenaria montana. Moenihia erecta. Cerastium viscosum. Silene gallica. S. inllata. Saponaria ofiicinalis. ' A Texception, pour uu cortain nombre d' entre elles, de l'Alemtejo oriental. 24 Vaccariíi viil^iwis. Diantliiis imililer. Liiiuiii ^iillicum. L. aiigustifoliiiin. Hadiolii liiioides. Malva siKcsIris. n^perifum luimifiisiim. H. pcrioratum, var. angiislirnlium. Eroiliiiiii nioscliatiiin. E. ciiiitariíim. E. Iiicidiim. E. disscctiim. Oxalis coniiculata. Vicia sativa. V. angiistifolia. V. liilea. V. varia. V. pracilis. Lalhynis Aiihnca. L. silveslris. L. latifolius. L. paliistris. L. aiifjnlaliis. Aiitlnllis Vulneraria. Lotus iilifiiiiosus. Triídliuin niiniis. Tr. filiforme. Tr. |ir(>niml)cns. Tr. fra^iilenim. Meliloliis oHicinalis. I\Ii'dicaf;o Iii|)iilina. iM. Iiis|iiila. Ulex nanus. Crataoptis monogyna. Itosa caniiia. Alclicriiilla arvensis. Polfiililla reptans. l\ Tonni-iitilia. A^riíiioiiin Eupatoria. Hiihiis discolor. £piliil)iiitn liirstiluin. Isiiardiu naluslris. Myrioplivlliiin spiíaliim. Lvllnuin salicaria. L. llvssoiiifulia. Peplis Porlula. Bryoiiia dioica. Sediiin all)iini. Uinl)ili('iis penduliniis. Tilliaea niiiscosa. ('()rri;;i('la litloralis. Ileriiiaria hirsuta. Ulecrbruin vertieillatum. Polycarpoii tftrapliylliim. Sperfjula arveiisis. Mentia miiior. Porlulaca oleract-a. Saxifrapa granulata. Torilis nodosa. T. infesta. llcraclotim Spliondylium. Oeiíantlie íislidosa. O. pimpinelloidcs. O. cnicata. Conitiin maculatuni. Scandix Peclen Voncris. Aiilliiisnis viilfíaris. Coiiopodiuiii (ioniidatuin. Ammi majus. Carurn vi-itii illatum. Apiuin pra\ooloiis. A. nodilloruin. HMiroiotyle vulgaris. Iledora llelix. Saml)urus nij^ra. Aspcrula arvensis. A. galioides. Galium vcrum. G. |)arisifnse. G. paliistri', var. elon{;alun]. Sliorardia arvensis. Bollis percniiis. Eri^icron canadense. Solidago Virga áurea. ii5 Bidens tri|i;u(ilii. Filago geiíiiiinica. F. {ííillicií. Gniipliiiliiim liiteo-nlbmn. AnlIuMiiis iirveiisis. IMaruta Cotula. Ormeiíis nobilis. Pjrellinirn Pjirllioniimi. ClirysantluMiiiiin sfi^cliiin. Arnica montana, var. angustifolia. Senocio aquáticas. S. silvalicus. Calendula arvensis. Centáurea calritrapa. Carduiis teniiitldrus. Silibnm Marianuin. Ciclioriíim Inljbus. Heliniiilliia ecliioidcs. Hypocliaeris radicata. H. glabra. Chondrilla juncea. Lactuca Scariola. Crepis taraxacifolia. C. virens. Xanlbium Striimarium. Lobelia urens. Jasione montana. Cainpanida Rapuncidus. Eriça ciliaris. Calluna vulgaris. Samobjs Valerandi. Anagallis teiiella. Erytbraea Centaurium. Cicendia fdiformis. Caljslegia sepiíini. Cuscuta Epitbymum. Solanum Dulcamara. Scrofuliiria Scdrodonia. Anarrliyinim bellidifolium. Anti rrhin uni Oróiitium. Di;j;ilalis purpúrea. Verónica Anagallis. \'er(iinca aiiagniloides. iMilragia viscosa. Mentba rotundifolia. M. 1'ideginm. I\I. a(pialica. Lycopus europacus. Stadiys arvensis. IJelonica odlcirialis. líallola Ibelida. Marrubium vulgare. Sciilellaria minor. IJrunolIa vulgaris. Teucrjum Scorodonia. riantago lanceolata. PI. Coronopiis. PI. major. Chenopodium Vulvaria. Cb. álbum. Ch. opulifolium. Cb. murale. Cb. urbicum. Amarantus retroflexus. Kumex crispus. R. congiomeratus. R. pulcher. R. Acetosa. R. Acetoselia. Polygonum llydropiper. P. Persicaria. P. Convolvulus. Eupborbia exigua. Parietaria dilTusa. Salix alba. S. fragilis. S. cinerea. S. viminalis. Alisma Planiagi». Jícbinodorus raiuinculoides. Potamogeton natans. P. polygonifolius. Zanniciícllia pallustris. Lemna gibba. 26 Lcmna minor. S|):irf;,ii)iiim (>n>cliirii. 'r_\|ilia iiiif;ii>tii'(ili;i. K|H|)actis llflleboriíie. r,i'|iliiil;iiitlicr;i ciisirnliii. S[)ir;iiillies acsliviílis. Aiiiiiiim|)lis pyramidalis. Oicliis Morio. O. coriopriora. 0. niasiiila. íris |)Sfiiclo Arorus. 1. foelidissimii. Muscari comosiim. Allium s[)liaeroco[)li:iliiin. A. \ineale. Scilla audimiinlis. Oriíilliogaliiin iimbellatiim. O. pjrenaicum. Tamiis roínimiiiis. Junciis inllevus. J. eíTusus. J. Tenageia. J. capitatus. J. pyfjmaeus. J. SU|)ÍIIUS. J. Iainp()car|)us. J. ohtiisiflorus. Cyperus fiiscus. C. tlavesccns. Schoeniis iiij;ricans. Cladium Mnrisnis. Elfocliaris piiluslris. E. multicaulis. Scirpiis lliiitniis. Sc. Savii. Sc. sctaceiís. Sc. Iloloschoenus. Sc. laciistris. Sc. miicronaliis. Sc. marititnus. Carex divisa. Carex vulpina. C. divulsa. C. j^laiica. C. dislaiis. Cliamaegroslis miiiima. Selaria f;laiica. S. viridis. S. vertirillata. Paiiicuin crus galli. Digitaria sanguinalis. Cjnodon Dactylori. Arundii IMinigiiiitos. Agrostis setacea'. A. intcrrupla. CoryncpliDrus canescens. Aira caryipliyliea. Avena l)arbata. A. sferilis. Arrlienatiicrum elalius. Ilolciis lanatus. Dantlionia decumbens. F'oa bulI)osa. P. triviaiis. Eragrostis megastacliya. Briza minor. Sclcro|)oa rigida. Cynosurus cristafus. Vulpia .Mynros. V. sciuniides. Bromus slerilis. Br. mollis. Loliuni temulenlum. Celera(h olliciíiarum. Polvpadiíini vulgare. PUtís ,\(piilina. Aspleniurii Tricbomanes. A. lanccolatuin. A. Adiantuni-nigrum. Equisetum niaximum. E. ramosissinium. 27 Tdiitcs fcs t'S|)i"'C('s onl (loiíc iiiic li("'s Inrpi' (lisliihnlKin iliiiis iclti- /.onc, priíuip.iIctiiLMit (liiiis 1.1 [liirlie !iv()isinaMl lo liltornl. Aiissi la piíiparl maii- quoiit clli! ii rAlciiitcjo oriciilal, oíi maiuiiieiit aussi craillcurs cerlaiiies stations comme la IMiiòdc, les touihii^rcs cl on g(''ii(''ral les siations ralVai- chies par le voiit mariíi. Les espò'ces qiii siiiveiit sont ("ígalemcnl rópaiuliics daiis les deux se- clions du Nord et dii Centre; leur cxtension vers le Siid est iimitóe par la valli^e du Taf^e. Oucli|ues unes d'enlie elles, peuvent encore se rcncon- trer sur la ri\e {íaiiche, mais pas au dela des versants qiii consliluent ' cettc vallóe. Elles aecom|iagnent donc la Pin marilimc dans son extension et s'arrf'tent avee lui. Liste des espèces ciiropecnncs dont la vallée du Tape horne rextensioii vers le S. IMusieurs de ces espí-ces se refroiivent à Monchique (Algarve), localité comprise (htns la zonc montagneuse : Ranunculiis pellatus. R. Lenormandii. Clematis Vilalba. Helleborus foetidus. Barbarea praecox. Draba murulis. Erophila verna. Viola silvatica, 3. macranlba. Drosera intermédia. Stellaria uliginosa. Cerastium glulinosum. Lychnis lios Cuculi. Melandrium pratense. Althaea oHicinalis. Hypericum Elodes. Ornithopiis roseus. Triogonella ornithopodioides. Ononis procurrens. Ulex curopaeus. Fragaria vesca. Geum urbanum. Herniaria glabra. Peucedaiiuin lancilolium. Lonicera Periclymeniim. Galium llelodes. Succisa pratensis. Centranthus rubcr. Eupatorium cannabinum. Inula Conyza. Erigeron acre. Pulicaria dysenterica. Pyreibrum corymbosum. Gnaplialium uliginosum. Doronicum plantagineum. Lappa minor. Cirsium lanceolatum. C. palustre. C. arvense. Lampsana communis. Taraxacum ofíicinale. Sonchus glaucesceng. Eriça Tctralix. E. cinerea. Utricularia vulgaris. Centunculus minimus. Pinguicula lusitanica. Primula vulgaris. Limnantbemum nympboides. Gentiana Pneu mi mau the. Chaenorrbinum minus. Calamintba Clinopodium. Melissa olTicinalis. Lamium pur()ureum. Plantago major, var. intermédia. 2S Cliono|io(Iiiim Botrys. AmniMtitiis [liitiilus. l'oiy<;i)iuiin liipntliiioliiin). P. amphibiiim. Eupliorl)i;i amyf;(iiiloides. liulonuis iiiiiltelt.ilus. Polatnojíelon lliiitans. P. perrolialus. P. crispus. P. [iiisilhis. P. (leiliiialiis. Leniiia Irisulca. S(iiiantli('s auliimnalis. Pul)í.'onaluni (illiciíiale. Jiiiiciis coiii^lomoratiis. Lii/.ula Forsteri. L. campeslris. Scirpiis triquetcr. Carex miiricata. C. máxima. C. liava. Carex laevipaln. Crvpsis aciileala. Plilciiin pratcnsc. Holcus mollis. Glyreria (luitaiis. (■I. spirata. Poa pratcnsis. Eraproslis pilosa. Aí;ni|)\nim icpens. Bracln podiíim sihaticiim. Loliiim |)eri'iine. Blfclitiiim spicant. Scolopctidriíim Milfiare. Asplciiium nila-muraria. Allniiuin íilix focmina. Cy;>lii|itcris fraj^ilis. Polystiilium lilix mas. P. spiíitilosum. P. nculcaliim. Osmumla irgalis. Equisetum arvense. ].'Oniilhtitue ainsi Ie:ii- limite auslrale. Elles acconipafíuciit pmir la plii|iail Ic clièiic péddnciilé dans la /(irie montajíneiise adjacente, saiil' cellcs tnar(]iiécs dune astérisque, localisóes dans Ia sectidii |ili>llus. Spiraea lliiiiiiia. Sedum elegaiís. re. S. ar S. anglinim. Selei. mlliiis antiiiiis. Montia rÍMilarls '. Erjii^jiiim campestre. Peueeilaiiiiiii parisiense. 1'liysosperniiim aquilegifolia, var. coniubiensc. Aiitlitisciis silvestris. Angeliea sihestris *. » Oeiíaiillie Pliellaiidriíim. Cliaer()pli\lliin) teniiiliim. » Conojiudimn deiuidaluni, m\v. gra- cile. * Apiíim iiiiiiidatiim. * Silltll aiif^usliloliiim. » lljdrocoljle vulgaris, \ar. riiiero- pl.ylla. * Galiiiin .Mdlliigo. * G. spuriíim. Dipsariis silveslris. Seahiosa C()lmiil)aria. * Tiissilago Farfara. Iiiula salicina. Filago germânica, >ar. lulescens. F. niinima. Artemisia Absinlhiuin. A. Mdgaiis. A. gluliiiosa. Acbillea Millefiilium. Leiícanlliemiim vulg.ire. » Senecio erraticiis. Arnosoris pusilla. Picris liicracioides. Hieracium Ijoreale. Daboeeio polifolia. Primula oílieinalis. Frytliraea dillusa. * Erhiiini vulgare. » Car\ol(i|dia semper\irens. Jhosolis palustris. M. versicolor (el lAlemleJo occi- deiilale. r Verbaseuni Tliapsns. * V. virgatum. » Linaria Elaline. L. simplex. * L. sujiina, i. gcnuina. ^ Sihlliorpia europaca "*. > Liinosella ncpialica. Verónica hederaefolia. V. Teiurium. Y. ollieinaiis. V. sculellata. \. Hiieabiinga. Pedieularis sihatica. Preslia cervina. Calamintha oITicinalis. i\e|)ela Calaria. Glecbotna hederacca. Lamitim iiiaculntiim. L. purpiirciim. * Staelivs pabistris. Sciitellaria galericiilata. Ajuga reptaiis. Liltorella laeustris. Cheiíojiodiíim pdlyspermiim. » Se riMrouve á rAlemlej» occiílrnlal. * Se retniuve a (liiilra. ' Heparait a (tinira et á Monchique. 31 Riimex obtusilolius. \{. Fiicsii. Eupliorljia dulcis. E. scfícinlis tjpe. ftlercuiiiilis inTcniiis '. * Siilix triiiiidin. * Siipiltaria sagillaofolia. T}|)lia liitifolia. * Epipaclis |Kiliislris. Orchis maciilata. Plalnclliora hifolia. Naicissus l*seU(lo-Narcissiis. Sc.illa verna '^. Jmiciis aciitillorus (Ivpf!)- Luzula silMilica. L. mullillora. Cyponis loiígus. Eloocliaris aciciilaris. * Scirpus párvulas. * Sc. pungens. Carex muricala, [i. C. leporina. C. slricta. virens. * Carex Oederi. * C. pariicca. Plialaris ariindiíiacca. Anllioxaiithiini odoralurii. Pldciiin |iial('nse. .Muiiiiia coLMulea. Agrostis alba. * A. vulgaris. Aira praecox ^. Descliain|)sia llexuosa. * Avena intermédia. * Eragroslis ininor *. Vulpia Myuros. Festiica (ivina. Serrafalcus secalinus. S. racemosus. Brachypodium pinnatiim. * Loiiuin multillorum. * Ophiogiossum vulgatum. * IMarsilea quadrifolia. Equisetinn palustre. E. hyemale. Nous avons vu les espèces européennes, iimitées au S. par le Tage, reparaitre sur la serra de Monchique en Algarve. Le mème fait se jiro- duit |)Our certaines es|)òces limitées au S. par le Mondego; ainsi Mochrin- gia peiílandra, Sililliorpia curopaea, Aira praecox, réapparaissent sur le pie graniliqtie de (jntra el à Monchique. Les Anijelica silvesíris el Mer- curiales perennis s'arrètenl à (lintra. La forme typique de Vllalimium iimhellalum est spéciale à la section du Douro et à la zone monlagneuse; Tespèce est représentée dans le reste du pays par des variétés ibériques qui n'occupent pas cette section. > Keparaít à Serra dw Cintra. 2 iN'est représentée (|iie par la var. p. major (.S. Rnmbuni Roiss.). 3 Heparait a Cintra et a Muneiíiípie. * Reparait à TAIgarve. 32 á.° Espèces de la rcyioii míilitcrranóeuiic, croissaiil daiis la scclioii du Douro Ln plupart dcs cspòces mí-dilerniiiòeiines qiii croisscnl dans la scclion scplenlrioiíiile oiit, de momo que li-s fS|)tT('s euroiiói-niies, une dispersion élciiiluc par toute la /.(iiic. (;e|)en(laiit si on les coiniiaie ;i ces demitires, le nonihre des tvpes méditcrraiiéeiines est beaucoup pliis restreint. Celle paiivreté du Douro en espèces iiiéditerraiiéeiiiies ressorl da\aiita{;e encore si on compare eiilre eux les secteurs du iiord et du centre. Nous avons \u plus liaut qu'il laul en reclierdier les causes autant dans les condilions dimatiques que dans la composilion du sol, exclusivenienl siliceux dans le secteur du l)ouro, calcaire cn prande partic dans celui du centre. Liste des espèces medilenaiicfinies rèpatidues dans toule la zone des |)laines et collines de ia |iro\ince du Douro à celle de rAlgar\e: Uanuiiculus flabellatus. U. o|)hiof;lossifolius. K. tnlohus. R. muricatus. Astrocarpus Clusii. Ueseda Gussoni. R. luteola, var. australis. Teesdalla I.epidiuin. Erucaslrum incanum. Cistus salvifolius. C. ladaiiiferus. Tulieraria \ulgaris. T. variabilis. Arenaria niontana. Silene colorata. S. portcnsis. Velezia rigida. Lavatera cretica. Erodium Botrys. Ruta monlana. Triliulus terreslris. Rliainnus Alaternus. Coronilla scorpioidcs. Orniiluqms ebracteatus. líisserula 1'elecinus. Psoralea biluminosa. Vicia alropurpurea Lalli}rus Cl}ineiuim. L. Cicera. Dorvcnopsis Gerardi. Bonjeania recta. Lotus liispidus. TrifoliiMn plorneratuni. T. resupiíiatuin. T. toinentosum. T. anpuslifoliuin. T. slellalum. T. ligusticum. T. arvense. T. scabruni. T. sublerraneum. Mcdica;zo obscura. Spailiuin junceuni. Adenocarpus intermedius. Lupiíuis liirsulus. L. lutens. Poleriuui Mapnolii. Rosa semper\irens. R. Pou/inii. Rubus ulmifolius ^R. amoenus). 33 Myriíis commiiiiis. Lylhnim (iiaoUcri. Scdiim am(ili'\i(iuile. Ilcnii.iriii liiicrca. Cliacloiijchia ( yniDsa. Parony filia ai-;;eiilL'a. Daticiis niaxitiiiis. D. muricatiis. Tlia|)sia villosa. Feriila ((unimiiiis. F()'jniciiliiiii (illicinalc. Sinyrniuiii Oliisalruin. Ammi Visiiaf;a. IJidoIlia st'm'lutii. Vihuitiutn Tiiuis. Uiihia |)fii'^rÍMa. Crucia iiclla aiif;iislifolia. Centra II llius Calcilraj)a. Bellis siKeslris. Convza aiiihifiiia. Pulicaria hispânica. P. odora. Inula viscosa. Asterisciis aijuaticus. Filado spalliulatiiin, vur. proslral; Piíafjnalon saxatile. Ileliclirysum Stoechas. Evax asteriscillora. Achiliea AKeratum. Anacyclus radiattis. Ormciiis inixta. Perideraea luscata. Coleostephus Myconis. Senccio lividus. S. galliciis. Carlina corymbosa. Centáurea áspera. C. melillensis. Picnomon Acarna. Galaclites tomentosa. Scolymus hispanicus. Tolpis barbata. 3 T()l|)i.s iiinbeilala. Hedy|)nois cretica. II. pdlyinorplia. Hlia;;adiolus slellalus. Tlirincia liispida. T. hirta. Aelbeorbiza bulbosa. Andry/da inlp|;rifolia. A. tcnuiloHa. Xanlbiiim spinosum. .\. niarrocarpuni. Campânula Erinus. Tracheliurn coeruleum. Ari)iilus Uiiedo. Aslcrolinuin slellalum. Frica scoparia. E. lusitaiiica. K. arbórea. Phillyrea anguslifolia. Fraxiinis aiigiislilolia. Jastninuin frulirans. Erythraea marilima. E. lalilolia, var. tenuillora. Ciceiídia piisilia. CliloiM pcrlbliata. Cuscula subulala (C. microcephala Welw.). C. planillora. Echiurn tubercidatum. E. planlagineiim. Anchusa undulata. Lilhospermuni prostra tum. Borrago ollicinalis. Ileiiolropiuni europaeum. Verbascuni sinuatum, Scrofularia auriculata. Linaiia sparlea. Antirrhinum calycinum. Eufragia latifolia. Lavandula Stoechas. Calamintha Ne peta. Plantago Psyllium. XIX 3i Plantado Lngu|iiis. PI. Iiisihiiiica. n. i5.'ll;.nli. Chono|i(i(liiiin íiiiibrosioidos. RlIXolllS (IcIlcMIS. |{uii)t'.\ l5i:cc|j|i;il(i[ilioriis. Pohponiitn eqniscliloinic. P. serniliiliim. Loiíiiis ii()l)ilis. Diipliiie (jiiidiíiin. Osjris iillia. A^i^t()!o^■lliil limpa. Kiipliorbia |)ubcscL>ns. £. |)íiiea. Uriicn mcmbraiiacea. Aris:inini vulg.ire. Arum ilaliium. Serapius cordigcia. S. liiipiia. Hoiuulea niilliocdiliiiin. Gladiolus segetiiin. Cil. ill\ riciis. Narcissiis BullMiiodiniii. N. Tazella. LiMjcoiíirn .'luliiiniinlc. Siniclliis bi('(]|iir. Uro|)clMliini sfidtiiiimi. UrfiiniM Scilln. Ornilli(ií,';ilmi) n.nlidiiciiso. Asparafitis aph}llus. Hiiscus n<'iil('iiliis. Carcx ()t'ilispiishlii. Plialaris inincir. Plial.iris parudoxa. Pli. cocndcscciís. AiiliioMiiiliiuin arislalum. Paniciiiii n'pi'iis. Andropiif^nii liirliís. Agrostis caslellaiia. A. puilída. Gastridiíim lendipciími. Lnpiinis (i\;iliis. Airopsis globdsa. Trisctum iicpicctum. Koeleriii pidoeoides. iMelica major. Briza máxima. Hr. iiiiiior. Cuiiisiuus ('cliinatus. Lamarkia aiirca. V'ulpia ciliata. V. pciiiciilala. Fesliica aniiuliiiacca. ISromus maximus. Ur. miuIrilcDsis. iJnulnpndiíim (li>lalin(lririis. (j ymiiii;;r.imma li'|)lopl)} lln. Clieilaiillie.s fra^rans. Adianliini r.;ipiilliis ^'(Ml('ris. Oplilo^ldssiiin liisilanictim. Selaginclla dcnlicidata. A pail Ics espores à larjíe dispersion que compreiíd (dle li>te, on observe encore daiis la seelion dii Douro un pclil nombre (i'espèees mé- dilerraiióeimes, rarcs daiis les sialioiís oii elles croisserit et Ires peii ré- paiidiies (ians la zoiíe des [ilaiiies el eollines. De ces espèces mínlilerraiiéeiiiies disjoiíiti^s, (|m'li|iies imi's soiil rigou- reusemeiíl loealisées datis celte seelion: Dianlhus monspessulanus. Moilugo cerviana. Anthcmis sfciiiidiriimea. Liiiiienlia tciicll:!. Eu|)li()rl)ía laiJiliKMisis. Nurcissus intornifdiíis. Slipn piganten. Afgilops liiarisinla. Crypsis alopfcuroides. Deiix (Ic cos csiK^Tcs [Luiirenlia Iciiclla et Kiiphorhia laurinemis) ironl pas (]'autit' localité coiimif dans la |i(''niiisul(' il)éii(jiie. D'aiitres semMent ('inifiróes de la zotif ni()iita;;nciise oíi elles soiit en eíTet |)liis rí'pandiios; saul Sedum liirsutum et IWarlssus adónis qiii repa- niisseiit íi iM(ni(liii)iie, ces espôces iie se rcliouveiit j)lus ao S. de la vallée du iMondogo. Ce sont: Mathiola Irislis. Melilotus neapolitana. Sedum hirsutum. (Jrcliis pseudo-sanibucina. Narcissus calalhinus. N. odoriis. Les espèces siiivanles savanceiíl dans la section du centre, mais ne se retrouvent plus au dela de la vallée du Tage, sauf Sedum brevifolium qui reparait à Moiicliique : Diantlius veiutinus. Eudianlhe laela. Lotus pai\ illdr us. Trifolium Hoccotiii. Sedum brcvifdlitaii. Phvsosporniuin aipidegilolium. Andryala ragusiiia. C} perus esculentus. Fimbrislylls dichotoma. Avena Thorei. A('gilo[)s ttiumcialis. Crypsis sclioenoides. Davollia canariensis (iles atiantiques el Maroe). Les espèces en italique, rares dans le secteur du Douro abondent dans le secteur central. Les suivantes se rencontrent çà et là jusqu'en Algarve : llypcricum grandiilorum. Del|iliinium cardiopetaliini. Peucedanum olíic inale. Coleosteplius liybridus. Sonebus lenerrimus. Laurentia 3Iic!ielii. Cuscula planillora. Jnruus belerophyllus. Imperata cylindrica. Molineria minuta. Citons encore V Hnlimiitm oceideiilale dont une variétt^ [Helianlhemum alyssoides) occupc sur le vcrsant atlanli(|ue et les monlagnes de la France méridionale une vaste lògion. En Portugal cette variété est spéciale au 36 sccleur dii Douro cl íi l.i zotie montiigiieuse. Uiii! viiriélé s'avance cepen- (l;ml jiisqiTà Cíiscacs. .siir la fÍnc (Iroilc (In T.if;e. iniiis celte forme est lt;lk'iii('iU iiili'iiii(''(li.iiie cnlie //. ocriílenlalr cl //. eriovcjilKÚitm luqiiel s't''ten(l aii S. ilu Tafíci quil esl diiruilc de rallrihucr plulòl ;\ iiiiii' qu'à Taulre de ci's dcnx csiiòim^s. W." Espèccs iLfio niauritiiuieiíiies de la secliun du Douro Li' iiomiiíc dos ospíTfs commuiu-s a^ec le N. do l'Arriqiie nest pas Iròs ('devi' daiis cclle scclion, voisine d(,'S monlauiics du \. de la pénin- sule ibóiique. TinHcs oiit eii l'ortiif;al une laifie dispersiou, sauf deux espèces localisées: Pislorinia hispânica et Linaria reliculala. Toulefois cclle dcniière espèce, ahseiite du reste de la péiiinsulc ibériíjue el du Maroc doit-elle êlre ((ni^idcrée coiiinie une espèce disjoinle. Liste des es|)èccs ibcro-mauí ilaiiieiíiies du sccleur iiord : Tlialiclrum ;;laucurii. DrosiipiMlluiii lusitatiicum. Ihpericuiii undiil.iluin. Geiíisla Iriacaiitiios. Margollia j,'uiiiudrcia. (^.oiiopodiuin capilliroiíiiin ' Senecio loliosiis. Campânula LDclllin^ii larica nud)cll;ila. E. auslrallis. Anagallis litiirolia. Linaria retiiidala. L. saxatilis. L. Touriieforlii. Humcx induralus. Kndj mioti cainpanulalus. Scilia moiioplnllds. Orniliiof^alum unilolium, var. (jluri- roliiim. Juiiius liuldiiius, \ar. raseiculalns. Vulpia Brolcri. Noti sculemeni |)i'esi|ue li ulcs cos esperes ont une lar^c dispersiou. mais plusieurs dentre eliis soiil duminanles dans les slations oii elles eroissent. 4." E$|ièce$ ibiTÍqucs de la secliun du fíuuro La plus grande p.irlie des esperes ihcriíjucs de la seclion nord ne des- ceiídent pas au S. au dclà de la vallúe du .Mondcf^o; ccpeiidant sauf de Habile aussi la Sicile. 37 rnrcs oxccptions, ccs tnômes espòces sV-tcndeiit dans lii zono montngneusc adjacente. Un ((•('•s pelil Mombrc s'annM(' i^i la miHím- dii Tape; d"au(res s'avaticeiil au aitieniienl aii \. \>'. de IKspajjiie: Ranunculus escurialensis. K. dirliotomillorus. Tuberaria glohiilariaefolia jor. Bracliytropis microphylla. IVlaha Cdlineiroi. M. Moreiíii '. Hvpericum baelicum. Ornith(i|iiis dunis. Geiíista berberiílea. Lupiniis bispariinis. Sliccisa pinnalifida. Carlina corymbosa, var. Centáurea limbata, var. cta. C. micrantha. C. rivularis. Serratnla Seoanei. Cirsiiim llavispina. Crepis lampsanoides. Rliododendron baelicum. var. ma- ma |(ir. mclanosti- Cuscuta Triumvirati. Ecliium rosulatuni. Graliola ollirinalis, \ar. anpiistifolia. Aiiariliifiiim diirimiiiium. Linaria triornilluipbora. Antirrbimim molle. A. mei)iiaiilliiiin. Thymus caespiticius. Th. Zypis. Eciíinodorus alpeslris. Crocus asturiciis. Trichonema Clusianum. NarcissMS triandrus. N. rii|)ic(da. Carex IJeiíleriana. Antbdxanllium aniariim. Aprostis Iruiicatula. Molineria laevi.s. Avena albinervis. Periballia iiivdbicrala. Le Bhododcndriin òaeíiniw. nous Tavons vii pliis haul, se relrouve à Monclii(|iie sans qii'aiic(in(' siatitm intermédiaire relie ces detix Iiabitals. De mème le Tiiherarln (jliibnldridi-fdlia réapparait soiidainemenl siir le littoral algarvien oíi il semble assez répaiidu. Le Sucrisa piuuali/ida fréqiienl dans le S. de Ia Gallice et le iN. dii Portugal se relrouve, de tnème (jue l.inaria fdifoUa, en Alemtejo occi- dcntal. Le Creim lumpsanoidcs csl sif^nalé h .Mliandra, tion loin de Testuaire du Tage; mais celle localilé auiail besoin d'ètre vérifiée el conlirmée tant ' Ces deux cspcces de iiiauvcs sdiii rcpiéscnlícs dans ce scctcur par des variclés endcniii]ues. 3!» elle est en deliors dcs condilions ou croil Iial)itiiellemcnt cette espèce mon- tilglKMISe. Noiís rilcraiis ilaiii- cum. Aliiuin Sclimitzii. Nardiirus patens. d) Espèces localisrcs d^uis la seclion du Nord; Viola tricolor, var. IMariziana. Cistus liirsiitus, var. piitiiilus. Malva Cdlincroi, var. Mariziana. Ulex liisilaiiicns. Siiccisa Carvallioana. Senecio hydropliiiiis. Scorzonera fistiilosa. Campnniila primiiladolia. Verónica micrantlia. Eupliorbia Biiclitiensis. Orcliis incarriata, var. aml)i;.;iia. Molineria lae\is, var. glabrala. Le Campaintla prinnilacldliu Imalisè dans la vallrc du .Mondego aux environs de Coiínbre se relroiMC dans la règioii du Itliododíiidioit haellcum à Monchique. II. Section de lExtrémadure ou section du Centre í,a section du ccnire s'i'ti'n(| ,iii\ plaincs cl hasses nioningnes coniprises à VW . el íi 11']. ciilre Ics zoiícs liltoralc et inoiílagneuse. lílle esf bornèe au N. et aii .S. pai les \ailr('s du Mondego cl du Tagc. I,c sn| \ cst eii niiijeiírc parlic constilué par dcs Icrrains sccondaircs ou lerliain-s de di- verses fornialions. ()n y observe aussi le basalle, [irincipalenuwil aiix en- virons de Lisboniie. I 41 Les collincs et basses montagiies qiii raccidenlenl soiil dos riimifications du {{rand massif de l'Estr('llii ; cllcs siii\eiit une direction S. \A'. Les prin- cipales sont Ics serras de Sico, (l'All)ergaria et d'Aire, dorit le puint cid- miiiaiit ulteiíit (ÍOO"'; Caiidieros appellée aiissi S. de l!io Maior, et .Monle- jiinlo dont le sommet atteinl ()(!()'", eiiliii ftlonlacliiíjiie et Cintra .")2Í)"'. Daiis eette réfiion les iiliiies alleigiieiit anmielleineiit de 710 h 800""" tandis que eelles d'c'té ne (k''passeiit f;uère 800""" au N. dii secleiír (à Coímbre, par exemple), et sont iidérienres à .30""" dans le S. dii secleiir comme íi Lisbonne. II est à reniaríjiier (jue le nombre des jours de pliiies est moindre à Porto qu'à Coímbre landis que la quanlité d'eau qui tombe à Porto est íi peu |)ròs le double de celle que refoit Coímbre; (piaiit aiix pluies d'óté, Lisbonne reroit íi peu |)rôs le quart de la quantilé qui arrose Porto. Les máxima et les minima evirèmes sont sensiblement les miamos que dans la section procedente, si nous comparoiis aux observations prises à Porto, celles prises à Lisbonne. 11 en est autrement h Coímbre ofi les má- xima extrfmcs dépassent -ÍO" tandis (pie les minima desrendcnt à — 2^,1 au dessous de zóro. II est mème probable que les lempéralures prises au ras du sol doivent accuser des minima plus sensibles '. De même qu'.i Porlo, on peut voir à Coimbre et à Lisbonne de superbes échantillons de la ílore des parlies tem|)érées et subtropicales de rAncien et du Nouveau Monde. Cependant on chercberait en vain à Coímbre des exem|ilaires comme le dassique Dracaena Draco du jardin dAjuda, les Washtnglonia filifera et W. robusta, les Kenlia [Howea], Archnnlophoenix, Rhopaloslylis, etc. des jardins de Lisbonne et de Cintra qui tous y lleuris- sent et y murissent leurs graines. Les liougaltivillea, les Poivrea garnissent les bautes murailles, et sont bientôt envabis par les Pekirgoiiium dont les tiges sarmenteuses gràce à cet appui sélèvent à plusieurs mètres de hauteur. Les Dombeya, Aslrapaea, Caesalpinia, Sciadophyllum, Pilocarpus, Jacarandá, Spaihodea, Erylhrina, Chorizia y sont representes à Tétat de gros exempiaires. U Anona y murit en espaliers, et, de mème qu'à Alger les Fiais macrophylla, F. elástica, F. benjamina, F. rubiyinosa contribuent avec les arbres des régions tem- pérées de TEurope à ombrager les promenades. Un certain nombre de plantes subspontanées, se sont installées dans cette partie du pays; quelques unes (reiitr'elles ont une importance réelle. Avec les 0.ralis Martiana (de Madère) el O. pvrpvrea déjà menlionnées dans la section N. nous cilerons O. cerntia qui envabit les terres au point de devenir un vóritalde íléau |)our la petile cuiture. ' Máxima dans le gazou (au soleil) 54": minima — 10. 42 Une aiilre espèce Myrniplnjlhim aspararjoides s'est emparée du sons bois des |)roprióli''S doses et \ piillule. (!es espòces sonl orifiinnires dii Cii]) de Boline lísinTiiiice. De lii inèine proveiiiiiice nuns cileroíis encore AuHiryllis Belladona nalurnlisée aii bord des coiirs d'ep(ira atlia. Carex cypcroides. C. riparia. 2." Es|)acs (Ic Ia scclion tlu ceiílre apparlcnaul à la rryioii luéditerranécniie Une grande partie des espòces médilcrranúennes Iiahitant la seclion du Centre, se renrontreiíl niissi daiis toiíle In zone des plaines cl collines, de l"Algarvc jiis(]u'au dólii du Dduio. .\ous en a\()iis dressé la liste eii traitant de la íégélation de ce scclcui , imuis n'\ reviendrons donc pas. 11 est néces- saire ,■lll^si d'v ajoiíter les |)liiiiles coininiiiies niix sections du Douro et de riístréiuadure égalenicnl citées daiis la seclion noid. A ces espèces qui toules apparlieniienl ógalemenl au domaine du Chéne portiiijdis (Qucicus litsilniiica), nous allons joiíidre toutes les espèces médi- leiraiiéenncs doiit Ia \allée du Mondego íoruie la limite seplentrionale. Liste des espèces de la région méditerranéenne, répandues au S. du Mondego dans la zone des plaines et collines; elles mancpient par consé- (juent au domaine du Clu^ne peduucnle: Tlaminniius bullatus. Adónis dentata. Anemone palmata. Nigella damascenn. rial>ia|m()S S|iica(us. Uiscutella auriculata. Cislus albidus. Cislus crispus. C. monspeliensis. C. iiopulilolius. Ilalimium lialiinirulium. Tiihcraria >aiiabilis, \ar. cinerea. ilelianthemum ledifolium. II. itilcrmeilium. 47 Fiimiiiia gliitinosn. I'()hf;;ilii inoiíspelinra. M(H'lniii^i;i |ii'iiUuiília. Sileiíe itálica. S. inaprrla. S. iioclLinia. S. ajielala. S. nibrlla. S. iiiiiscipiiln. Diaiitliiis vcliiliiiiis. Limiin siriclutii. L. fíallicum. Malva nicaceiísis. M. silvcstris, var. [)olym()r|)lia. M. pai". i Hora. M. microcaipa. Lavatera Olhia. L. triniestris. Ilypericum peifolialum. H. tomentosutn. Erodiíim Chiiiin. E. tnalacoides. E. Jacqiiiiiianuin. Ruía bracteosa. R. aiigiisfirolia. RliMiiiiiiis olcoides. RIius Coiiaiia. Pistacia Lentisciis. Scorpiurus VíMiiiiculala. S. sulcata. S. siibvillosa. S. muricata. Coronilla fjlaiica. Oníilhopiis comprcssiis. ífippocrepis iinisilifpia. AsliMgaliis liamosus. A. lusitanicus. A. epigloltis. A. pentaglottis. A. Glaux. Vicia disperma. V. cordata. Vicia angiisllfolia, var. atiipliicarpa, V. serralifolia. V. pcicfiiina. V. pubesceiís. f.atb\nis arliiulalus. L. (ichnis. L. sali\iis. L. anniiiis. L. tingilanus. L. odoraliis. L. s|diaeiiciis. Pisum elatius. Lotus p;u\illorus. L. aiigtislissiiiiiis. Trifoliuni lappaceum. T. Clicrleri. T. siiunirosum. T. spuiiiosum. T. suílocatiiin. T. maritituuni. Melilolus infesta. M. piirviilora. Medicago oibicularis. M. Iruncalula. Ti'isoiielI;i focmim ctnecum. Oiioilis iiiitissiiiia. O. redinata. O. [lubcsceiís. O. brcvillora. O. rainosissimn. O. Natrix. Ulcx aiislraiis. Arg>lolobiiim argenleum. Lupinus albus. L. varius. L. aiigustifolius. Cydoiiia vulgaris. Poteiium verrucosum. Gcum silvaticum. Paroiiycbia ecliinata. Ecbaliiuin Elaterium. Umbilicus horizontabs. 48 Si'(liim bre\ir(iliiini. Kr>n^iuin (lilataliini. Aiiellium ptiiMok-ns. rocninilimi |ii|)erituiii. Orla\a plalMMrpos. Ofiiaiillii! j;liibulosa. Caclirjs laovijíala. Biipleiiium |)rotracUiin. B. fnilicosum. Ptyliolis arnmoides. Loiíicera iinplcxa. L. elrusca. Galiiiin riiiirale. G. divaiicatum. G. saccharatum. Vaillnnlia miirallis. l)i|isiu-iis ieiox. fedia Cormicopiac. Valeriíina tuherosa. Valeriaiiflla niicrocarpa. V. discoidea. Nardosmin fiaprans. Bulhs inicnn('|i!iala. Asteriscus s|iitiosiis. Filafjo spalliiilata. Saiildlina (iliainaecyparissus. Aiillieinis aivensis, var. incrassata. TcUiarcliitii aiinmini. rinardia cordiiaria. Sloclicliiia (liil)ia. Atract>lis ciiiicidlala. Cailiiia fíiiminileia. C. raicinosa. Cninis Ijctiedicttis. Kentniph^lluin laiiatum. Cardiiiiiclliis cooruleus. Centáurea pullala. C. sempervirens. IMicniloiulius Cliisii. Kotoljasis sjiiaca. Cynara Carduiiculus. Leuzea conífera. ' Srulyiuus iiiaculalus. Ci( liorium diva rica luin. Il('(l\pii(iis tuitaeídrinis. Tliriíicia ltil)erosa. Urosperinmn picroidcs. GiTopiigoii j;laljer. Piciidiíim iiiteniiedium. Eriça mediterrânea. Ana^allis latifolia. IMiillHea media. OieaOle.LsIer. ConvolMdus allliaeoidcs. C. meoiiaiitiiiis. C. tricolí.r. Cuscula lire\illora (C. clirysocoma \>el\v.). Aiicliusa itálica. Cynoglossniii |iictiiin. Lillidspermnm apulum. iM\dsolis piisilla. Ileiiutrdpium supinum. Cerintlic majdr. Ljciíiin eui'd|)a('iim. Hyoscyamiis albus. Linaria cirrosa. Verónica anajjalloide.s. Trixago apiila. Orobanclie cruenta. IMielippea .Mutelii. Orig.inum virens. iMicroemeria graeca. Tliymus ca|)ilaliis. Kosmariniis oHicinalis. Salvia multiiida. S. verbenaca. St.icliys birla. Ajuga I\a. Teiicrium Polium. T. ca|)itatum, T. fruticans. T. spinosum. Plildiiiis L\cbnilis. -ií) Aiíitillius liisitiiiiiciis Pl;inl;ij;() sei r.iri.i. AinarMiiliis albtis. lUunex Ihyisoides. Ku|)lioil)iii (]liiiinaesycc. K. jiti'iic()ct'a. K. Cliararias. (!r()/()|ili()ra (iiiclona. ftlciciiiialis aiiiltiyi;:!. Urtica iiuMiibraiiiicea. Pai iclaria liisilaiiica. QuLMciis coccilVia. Q. Suljcr. Q. \U'\. Juiiipenis |ilioeiiiiL'a. Biariiin lenuifolimii. Oplirys atiata. O. aracliiiilos. O. apilera. O. U'iitlirodiiiilV'ra. O. bomhylillora. O. Scolopax. O. speculiim. O. fusca. O. Iiitea. Sera[)ias occuHala. S. [)St'udo-corcligera. Aceras aiithri)|i(i|)liora. A. (Icnsilloia. A. loiígebracteata. Anacain|)tis pjramidalis. Orcliis |)apilioiiacea. O. picta. O. (ridentata. 0. longicruris. Romiilea Columiiae. íris Sysiryncliium. 1. sambucina. 1. nlbicans. Vallisneria spiralis. Miiscari vacemosiim. Al li um nigrum. Albuni amp(d()prasum. A. |iaiiiculatutii. A. roscum. A. neapoblamim. Scilla licniisplicrica. Oriíillxigiiliiiu arabicum. Sniilax áspera, 3. nigra. Asparaj;us aculilolius. Tamus coiiiíiiuiiis, var. cretica. Jiiiiciis buloiiius, var. foliosus. J. slriatus. J. bclciopliyllus. .1. Fontaiiesii. Cyporus esculentus. C. rutiMidiis. Fiiidjristylis dicbotoma. Carex bispida. C. llallcriaiia. C. lougiscla (C. Linkii Schkuhr). Phalaris brachystachys. Ph. Iruncala. Sorgbum lialepeiise. Agroslis verticinala. A. elegans. Slipa tortibs. Melica Maguolii. Piptalberum niiliaceum. Moliiieria minuta. Avena barbata. A. sulcala. Glyceria spicata. Fesluca sj)adicea. Bromus macrostachys. Elyiruis Capul Medusae. Hordciim Gussoneanum. Aegilops truncialis. A. (ivata. Bracbypodium ramosum. Br. phoenicoides. Psiluriis nardoides. Isoetcs Duriaci. I. hvstrix. XIX so Si nmis compiírons m;iinteii;nil In \\>\r (|ui prócòde avec celle des espè- ces mi^ililerr.iiiéciíiics IuiIiÍImiiI W scctciir dii Cliriic Utiurre, noiís scrons fríi|)j)i's (If l'i''iHirmt' iircroisscmcnl (jui' |iri'iitu'nt crrliiiiics laiiiillcs ou certains genros daiis le seitciir dii (cnlri' et de Iciir i-xtrôme painrelé datis celui dti iioid. Noiís cíUtums (i;ii' exciíipli': los Cislus, ijiií iO|iit'Si'nlós dans lo secleur iiord |)ar 2 os|>òi-os oii ioni|iloiil (> diiiis ceiíii du coiilro; Silene » 2 » » 8 » » Malvacees » 1 » » 7 » » Letjumiiieuses « 2i » » 74 » » Orchidécs » 2 » » 50 » » Ces exemples pris au li.isard soiit snilisamnieiit ('•Iciqnoiils, ils no por- tent, nous le rí-pétuns, (pio sur los espòces niódilonanóonnes los pliis ré- panduos dans lo pnys. l'our ron)|)lòlor l,i lislo lolalo des o^pòoes nuMlilorranóenties croissatit dans le secleur contrai il imus loste ii nommor cellos ijiii s"y trouvenl loca- lisées; plusieurs do ces espores, In^s raros ou ronconlróes on une soule localitó ont le caractere d'ospèces disjoinles, adventices ou méme suhspon- tanóes. Une asténs(]uo les dislinj^ue: llutchinsin polrnoa. Sisunliiiuni p(il\cotMlium. * CistUS p(llMll(M|lllUS. Heliantliomum snlicifolium. Funiana Spaclui. » F. procutnhons. F. glulinosa, var. Harroliori. * Silene crelica. S. fuscala. Cucubalus baccifer. Midva Toiírnoroidana. ily|iori(inn hirciíiuni. * Vicia ca Içara ta. Lotus coniiiihriconsis. L. par\ill()i-iis. Triloliuni nigresccns. 'Ir. Cupanii. * Modicafío arltoroa. M. sculollata. .Medicago interlcxla. AI. ciliaris. .M. rigidula. M. turbinata. M. tuliorculata. Trif;i)iiolla nionspoliaca. Tr. ornitliopodioidos. Ononis al()()0( iiroidos. Lvllninn TliMnilolia. Glinus lotoides. Tuigonia latiíolia. Bifora (osliculala. Tord>liiiMi niaxinuun. Snnrniinn |iorí(diatun). Apiuin nodilliiiiun, \ar. ociírca- tiiin. « (■aliiiin tonollum. Asporula aii>lala, var. scabia '. * Valerianolla [niniila. Sc Tl Iruiive dans la |iros(|u'ilc ilc Seliilial. SI (^eiitíHirea coomiIcscl-iis. * Cliaiiiiíepeuce CnsitboiíiK'. Ciirduiis iii;;rcsceiis. » IIvositÍs s(;il)r;i. l*iíri(liiiin \iil;;.ir('. riUiiMitiiiii l,i('vi;i,ilim). Crossil cicliiii. Litliosj)cniiiiiii aiMMisc, Mir. iii- criíssaluiii. Scrdliiliiriii [)i'r(';;iiiia. Liiiaria commiilala. * L. sirnplox. Vcioiiita Symlialaria. Orifíunuin viilfiare, \ai'. |irismali- ciim. * MicroiiVeria U-nuitolia. Kiipliorhia prostrata. K. I,alliyris. 'riiclinoiium Cviiociamlx!. Daiiiasdiíliiin stfllatiiiii, var. ISour- gaei. 1). polys|i('rniiim. Miiscaii ncglcrlmn. Oníididgaluni Icimirolium. As(iaraf;us aplijllus, [i. slipiilaris. Cj perus coiigi-sUis. C. vcfioliis. 1'halaris caiiariciisis. IMileiítn oxaraliim. Digitaria dcliilis. A\ena bromoidos. Uii cerlain nimíbro de ces espôeos, sans doiite adventices dans la zone des plaiiuis cl idlliiics, sont |ilus fréqiieiiles daiis la régioii montagneiise ou (ransiiiontaine e que les antros espèces soni, on dissrmiiióes [)ar loute i'l'>|ia';ne comme Or- leíjin liisjKinlm on liicn, plns i ponr quelípies unes de ces espòces si élrangemeiít !ocalis(''es, mais non ccpendanl pour (outcs, car plusienrs sont silicicoles. Les autres espòces ibériípics sont répandues au S. de la vallée du Mon- dego et qnelques unes jusipren .Algarve. Un certaine noiídjrc se rencontre encore datis la zone monlagneuse et Iransmonlaine du N. mais on ne les retrouve pas dans la section du Douro. Espèces ibéri<|ues de la section du centre en conunun a\ec la zone montagneuse du nord : Kanunculus suborbiculatus, Clematis Viticella Hora. Paeonia Broteri. Brassica sabularia. * Bi', ^alenlina. Diantlius liisitanicns var. camiiani- Coniiciíia loloides. Asiragalus c\nd)aecarpos. Plerospartiim slenopternin. * Pt. cantabricnui. Pt. Iriílenlatum. Sarolliannnis grandillorus. .Mdiemilla microcarpa '. ' llabitf aussi ia Fraiice iiicríilinnali' ir.ipn-s M. Hoiiy. 5fJ * Anlhemis granatfnsis. Evax cai|ieliiiia. Senecid jacoliacoidos. » CardiMis [ilah |ius. Cirsiiiin lili|H'iiiluIuin. * Kcliitini lusitanicum. * IJiiaria sappliiriíia. Difjilalis Tliapsii. Salix sal\ir<)lia '. * Frilillaria liisitatiica. * Merciidera montana. Les espí^Cfs |>R'n''(l(H's d^iitic astérisque (*) soiil rommiincs à (('Ik' sc- clioii cl à la zoric iiionlaf^iicusc: les aulros csi^Vx-s sYUcndfiil mts Ic siid cn Aleinlfjo 011 vi\ Alj^arvc, rfialcmctit. La lisle qiii suit donne rrniiiiiiTalion des ospèces ib6ri(]iies en rommun avfc Ic S. du pays (Alciiilcjo cl Algarve) mais non lépandiies dans la zoric iinmlagiicusc: |{aiiiiiiciiliis Rroteri. Adónis baetica. Alyssuin collinum. Brassica oxyrrliiiia. Clcome violácea. Arenaria conimhriceiísis. Erodium |)iimidnccum. Ornilliopiis rcpaiidiis. Vicia vcstila. Lolus caslcllamis. Oiiuiiis Picardi. Sarotliainnus Welwilscliii. Epilobium liirsutum, var. villosis- sioium. Eryngiuin corniculalum. Bupleiírum filicaule. Dipsaciis ierox, var ambipuus. Pteroce|)balus lusitaiiicus. Aslcrisciis aureiís. Caleiídtila nialacitana. Centáurea Prolongii. Serralula piíinalifida. Oiinpordon iiervosum. Cirsium Welwitscbii. C. palustre, var. spinosissimum. Ilclminlbia lusilanica. Scorzonera humilis, var. aiigusti- folia. Sc. buniilis, var. ramosa. Erytbrnea major. Omphalodes linifolia. Liiiaria spuria, var. racemigera. L. pcdiiiiculata. Cbcnorrliiiium origaiiifolium, var. glabratum. Aiitirrliinum Liiikianum. Tbymus silvestris. Th. villosus. Stacii\s liisitanica. Ncpeta tuberosa. Siderilis hirtula. Allium pruinatum. I l!'a|Hr< Mr. l'iM'('ira, Coiitiiilio {SnUnims ilu Porliiiiah cc snule iri-st niillfiiii'iil i(lt'iilii|iic aii S. ndlciiiiiuliii lidicaii (/•'/. cciilre, 10) Ic riipproclieiiiciit Av. ces "2 ('S|m'm'('s o|n'rc par (ircn. cl Guilioii i /-V. ttf Fniiicf, 111. liií) et a[i|iii\c siir re.Nsicc. ile Wchvitscli scrait uiic ericur. .s". niiliifol/n liruliTo csl iicUiMiunU ilicrinue, il á dans cetie péiiiii- sule une cxtension oi-i-kieiilalc. 56 Afiroslis Keiiteri. ArrheiíiithiTiim piíUcns. A. scíibrigliimis. líolcus nríii-iilciis. l)escham[)sia stricta. Braclnpodiíim mucroiiiituni. Noiís conscrvons YOwphaJoiírs linlfolht pnrmi les espiares ihrriques mnlpri" riialnlat (]tii liii a ('■li'- allriliiii'- aii pird dii ^!l. Vciitonx. (ui sa présence parait a\()ir (''té arcideiílclli'. Noiís no crojons pas i'ii eHet <|ue celte jilaiitc à liabilal si ncttomcnt ihóriíiue ail óté relroinó róccmmcnt. Lcs dcniiers ('■ilianlillons |)araiss(Mit a>nii (''ir' icciícillis par .1. I.anpc il y a une ciniiuaiilaiiie daniióes. l).° Esptccs sprrialps ai! Porliujal, proprfs à la scdioii ilii Outro Noiís avons vn dans U- sectcur dii Douro que les EnjiKjiw» htlifoliutn, Lrpidoiihonim irittituhiw, Cciildtirrd vligino.ta. FAijihorhiit uVajinc^n, Ciirex depressa et C. paiiinilala, var. Iiisiliinira se renconlretit dans tdiite la zoiíe dos plaines et collincs (íi Texception toutefois de IWIemtejo oriental; et que f.eucanthenmm silratirum, CIrsium LiiiUi. (liartitrus prostrnliis et llracliypodium macropodium s'arr^taient à la vallée dii Taf;e. nous ajou- terons que deux de ces derniòres, le Leucaníliemum et le Cirsium cmis- scnt épalcment dans la zone monlapneiise. Outre les espòces qui prócíVlenl. cette seclion en possède un plus j;rand nombre qui lui appartienne en prnpre et d'aiilres encore qui lui sonl commimcs soit avec la /.one montagnense. snit avec la n''f;ioii «ituée au S. du Tafío, et tout spécialoment avec rAlemlejo occidental, province avec laquelle le domaine du fltcne porlngals a heaucoiip de rapports de climat et de sol. Les espèces communes avec li /one mnntagneuse sont les sui\ antes: Brassica psnido-Enicastnini, Silcne loiííprili/i. Orrhls wasculrt, var. Ma- rizii, Polijíjala vulgaris, var. lusilauica, l'nmus spiíwsa, var. iiisililioides, Selinum Kroleri, íris lusilauica. Deux espi^ces lialiitant cfzalemcnt la zone moiilafineiisc, s'avanii'nt au delíi du Tage en Alemtejo et en Algarve: 'íliapsia miiior. Alllum inrolu- cralum. Les rapports avec r.Mcmtcjo oriental sont peii sen-iiiiles; nous notons fi peine trois espèces: Asplioilelns hisilduirits. .hiiicns litifanius. var. coiideti- salus et Ononis Cintrana, oníinuiu-s au\ deux sei limis: lexistence à Cintra (Kxtrrrnadure) de TO/íoií/s Cititraiin cst niènie doulcusc, ccllc pianle n"y a\ant jias été relrouNée dcpuis IJrutero; elle est coniniuiu" cii .VUmiiIcJo oriental. Los cspòccs commimi-s iiu\ sectioiís do l'Kxlrcmíidure et do l'Alemlcj() Occidental soiit iiliis iiombrcuses : Pterosparium scolopendrimim. Genista \A'('l\\ils(liii. UIox dcnsiis. Tlia|)sia miiior. Daveaiia ' antlioiiioidcs. Calciulula liisitariica, \ar. microro- pliala. Cardims líroleri. Etipliorltia ^^'('l^vils(•Ilii. Opiíivs tcniliroiliniforn. var. (iliolVali. Cdliliiiimi liisilaiiiriim. .Imiciis su|)iiuis, var. Wehvitschii. .1. aciitilldnis. var. nifjosiis. I)'aiitros í'{;a!om('iil runiniiincs nux mÍMtics scctions s'avancpnt jusqu'cn Algarve: Melilotus segetalis. Calendula algail)iensis. Centáurea lusitanica. Leuzea lonçifolia. Helmitilhia lusitanica (H. spinosa Link. et Hollm.). Ciiiioriuin glaucum. .luiicus bufonius, var. condeiisatus. Enfin Tuberaria viilíjaris, var. sh / fruí i cosa des hauteurs pranitiipies de Cintra ainsi (]iie lli-.x natnis, var. lusllanicus se rciroiivent en Alfiar\e: rAjoiíc reparait aussi sur ics soininels f.:raiMli(iiies de Portalegre en Alein- tejo montagneux. II noiis reste à denner la liste des espí^ces loralis(''es dans la section du Chéne purliKjuh; elles sont au noinhre de 22. La totaliló des esp(''ccs spé- ciales appartenant à ce secteur ('-tant (iO, les espèces locales en compreií- ncnt donc uri [)eu plus du tiers. Ce sont; Arabis lusitanica. Cistus liirsulus. \ar. brevifolius. * Ononis Broleriana. Ulex europaeus, var. lalebraclea- tus. Pulicaria microcephala. Leucanthemuni lacustre. Calendida lusitanica. Myosotis Welwitscbii. Scrolularia grandillora. * Orobanche ^^'el^vitscbii. Lycopus laciniatus. Tbyniiis hisitanicus. Salvia sclarcoides. S. lusitanica. Brunella intermédia. ' Xuuveau gemo ile Ciinipni-éps - Chriisdnthniiéfs, criM' par Willkiiiiiiii ul Mariz. Le porl rapiielle cclui iles Miiliinrriíi. Aiilhfinis. Olospcriiiiim, mais la slructurc ilcs actiailifs classe cc ifciire pi'Os ilrs Cliri/mnlkemum, Colroslrphus, ele. 0'"> ^^""- •*'"''• Brot., iS.91, p. 220-220 avec gravurc). ' 58 * P.isscrina liisitanira. 1 Alliiim hacticiim, var. occidentalis. • Orrliis Wcluilsi liii ^O. longicruris | l'ol\;;(inum olVieinale, var. anibi- X anlhro[)o[)liura^. l {^iiiini. íris subbillora. j * Carex Camposii. Saul" (jufiques L'\(C'ptinr'« sipiinlóes |)ar un asliTÍsque (*), ces espèces sont abondantes dans Ifiirs stalioiís. n'niilres sont aii cntilrairi' [(''[inndiics dniis tonto la sectioii comme : l lex euroinieiis latcbrovlcalus, Mynstilis MeluilschU, les diMix Salvid; Viris subbipora predomine dans les };arigues calcaires, comme Viris rhamoeiris dans ccrlniiics parties dii I.aiifincdoc. Avíint de passer i\ létiide de la 3."" section ndiis iijouterons quelques remarques afin de mieux accenluer les caracteres qui distinguent neltemcnt In section dii Centre de In section dii N. La comparaison du nombre des espèces appartenant à TEurope cen- trale habitant la partie i\., avec celni des espèces cnro[)èennes dii secteur central ne serait pas susceptible de noiís donner une indication pre- cise, la composition du sol ('■tiiiil esseiitieilement diíTéreiíle dans ces deux sections. On sail en eíTet que rélt''meiit calcairc domine entre le Tage et le Mon- dego landis que cette roclie man(|ue au N. de la vallèe de ce dernier lleuve, qui limite au S. une provinee entièrement siliceuse constituée par un sol granitique ou schisteux. II s'ensMÍt, qu'un grand nombre d'espèces semblent iimilécs par les conditions climatiqiies, tandis qu'elles le sont en rèalilt'; par la ronstitution du sol. Toutelois, et quelque soient les causes determinantes de leur exclusion, on n'en est pas moins Irappé de Tabsence de nombrcuses espèces qui abon- dent dans la région du Chrne porlwjais. , Cest ainsi (|ue : Les Ctslinées à peine représentées par 9 espèces dans la section N. en comprennent .30 dans celle du Centre. Les Genisíécs représentées par 10 espèces seulement dans la \allée du Douro en comptent 50 entre le Mondego et le Tage. Les Labiees offrent des données analogues ; les gerires Phlomis et Side- rids n'ont pas de représentants au N. du .Mondego. Ouoique la zone des plaines et collines compte 13 espèces de Teucrium, une seide {T. Sa^nxhniliv liabite la section du Douro et cette espèce esl commnne dans toute TlMirope. Kníin les 77ii//?iitó représentées en Portugal par une vinglainc d'espèces n'en conijitent que deux TInjmus Zijijis el 77(. racspiliriíis dans la région du Querciis jieduiiculala d(Uil elies sont du reste Ciiracléristi(jues. I*ar contre, les Heiíouculacèes, Cnicifères, Caryupiíyllfcs, (ieraniacées. 59 Makacécs, ctc, riclies en ('s[)(Vt's ii(inl-ciini|)<'enties nbondoiil datis celte mémc rí^gion. Ces oxonijiles (jiril serail liicilc ilc miiltiplicr siiffirniciit à fairc rcssortir rop|iosilii)ii (Ics ciiriutèics lldiislitiucs ciilic Ics dciix srclimis sitiiées au N. du Tage. Noiís en doniierons cepondant encore une pieiivc. Le vnisinape de la ((Ue mamilanienne a sur la llore de la pí-ninsiilc ibí-rique uno in- lluence indénialile ot liiiverse est |M(d)al)l(Mm'nl viai. Or cette iniluence est à peine sensiMe au N. du IMondefío. Sur 22 es- pòces ibóro-inaurilanieiuies (]tii y croissent, 20 sont rípandui-s dans toules les plaines du littorai porlufiais, 2 espcVes seidenietit sonl locales. Au con- traire, dans la section du Centre on coinpte l.'5 espiVes spóciales de cette mime jircivenance el en ouire d(>s 20 espèces comuiunes avec le nonl on en comple .'ii en coinnmn avec les sections du Snd, soit un total de 87 espèces ihiTO-mauritaniennes poiír la section du Centre. 111. Section de rAlemtejo occidental ou du Sud-Ouest Cette section comprend une grande partie de la vallée du Tage, tout le bassin du Sorraia el celiii du Sado. Klle a pour liuiiti-s, au N. ia basse vallée du Tage jns(|u'au coniluent du Zêzere; j\ TE. de cette riviòre les basses plaines qui s'étendent sur les deux rives du Tage jus(ju'à ia cote bypsoniélriqiie de 200"; à TE., cette môme courbe, qui contonrne In base du massif du Haut-Alemtejo, jusqii'à la ligne de partage des eaux dí-limitanl respectivement les bassins dn Sado et du Guadiana; au S. le versanl N. de la serra de Moncbique jusqu'à environ 300'" d'al(itude et le rio Odeseixe. Eidin la zone littorale forme la limite W. de ce secteur. Le pavs est en grande partie occupé par des plaines reconvertes, íi partir de la limite des aliuvions recentes, par de vasles élendues de sables plio- cènes plus ou moins quarlzeux, comme on Tobserve dans la presqu'ile de Sótubal, le bassin du Sorraia et celui du Sado. Yers le N. E. les sables sont remplacés par de grands depois terliaires; le sol argileux ou mar- neux y est dès lors plus compact. A TE. ómergent de grands alíleurements dioritiques, granitiques ou por- pbyriques, tandis qu"au S. le sol est enlit^reuient constituo par les schistes palóozoYques qui couvrent une grande étendiie au S. de rAlemtejo et se relt-vent pour lormer les serras de Moncbique el de Caldeirão ainsi que les collines sans importance de Grândola et de Cercal, dont raltitude est inf6- rieure à SíO"'. Le pavs e>t dnnc íi peu pn"'s uniformément plan, sauf dans la presqu'i'e de Setúbal oíi s'6lève la serra d'Arrabida en grande partie calcaire et dont le poitit culminant atleint 499'". 60 L'éloij;ncmei)t dcs limites montafines explique la prande sécheresse qui rèp;ne dnns cetle section; l<'s pliiies finniiellcs i]'\ ;ittei^'iH'rit eii eíTet que ToO""" et celles d'iHé oícillent entre 20 et 30""" setilemeiít. La moyenne de lempéniture y est de lo°,6; les máxima s'élèvent à 37°, 8 taiidis que les mitiima \ sunl rarement inférieiírs à !",'}. L'oraii{;er y est três ciilliví'; roraiifíe dite de Sélubal possède une ré- pulation lrO's jiisliíiée surtoul quand elle provient des paities abritées du IS'. [)iir Ia serra d'Arral)ida. On v rócolle aiissi uri miiscat três a|i|irécii''. De iiu^me que daiis la seclion du Centre. \'0.r(i!is ceruua envaliit les cliamps cultives qu'il couvre au prinlemps dune nappe uiiiformément verte bieiítrtt r](ir(''e par des mvriades de ileiírs jaiines. Le Cryploslemmo caleií- dulairum. doiit riiitroduclion est certainenienl antérieure au 19.""' siècle ' est fróquent dans les sois légers três pcrméahies. Le Nicotiana glauca du Br(^sil alleclioiíiie lt!s vieiíx innrs, les riiities, les falaises. Jíiiliii Verónica pe- regrina et [{ouhiivca niititiliila alxindent ((inime dans la seelion du Centre. Nous rappellerons que les espèces subs|)ontaiií'es liabitenl toutes la zone marilime- et la zone des plaines et collines; on n'en observe aucune dans rAlenilejo orictilal. Les essences lorestiòres de rAlemtejo occidental sont aussi variées que Ic fait prévoir la divcrsité de compositioii de sou sol. LOIea Oleasler le Quercus hisilauira y sont encore larpenient reprósentí-s; ce dernier man- que au contra ire dans lEst de la provincc. Le Cliéne vert, le Clune liége abondent surlout au S. et à TE. landis que les deux Pins [P. Pinea et /'. Pinasler) se dispiitent la possession de la vallée du Tape et des terres aréiiacées de la vallée du Sado et de la pres(prile de Sótiibul. Quoiqii'il en soil, la pinède a beaiicoup moins d'im(iortance au S. du Tage que dans le N. du pays, mais sa dóliinitatioii y est des mieux tran- chóe. landis que le Pin nnirilinie domine encore dans la vallée du Tape et qu'on Tobserve de, nouveau en société du Pin pignon un peu au S. de cette vallée, mais loiíjours dans le voisinage du littoral. ce dernier ne tarde pas ã prédoiniiíer siir son coiipénère. II s'y substituo bientôt complòtement, Tair deNenant trop sec pour le Pin marilime. Si Ton continue íi s'avancer vers le S. on ne tarde pas íi voir disparaitre le Pin pigiifiii lui-inème, peu á peu pénétré, puis remplacé par les Cliènes toujours verts. Le Pin pignon aurail ildiic pour limite N. la \alire du Tage. ' Celto ospéce est déja riléi: ei» I80V par Brotem {Flora ImHanira. I. |i 'ittl) sons le iiniii iV Arrliiliíi nraiilis nlinli pmpe Sfliiliiil (]ii(i-:i .tpimlniirir'. lie toulcs les espèces siiiíspoiílaiièes i-nuiiicici-s jiis(|u'i<'i. í{iiit(!io, ne cite cii oulie (pie Stiliiinini pseiido-capsiciiin (ciillivé (l.iiis les jantíus) et Ariiiii rolnni.iiii {Colonisia iniliqnonim » Vovez J, Davcau — A'( /Inic lilliirale tlu Pnrhiqal. p l'.l (HnUcthi nun>(;'róes les espèces ríjiaiidues dans toute In zoiíe, eiisuite í» celie du Centre oíi est doniiée Ia lisle des espèces répaiidues vers le S., mais qui maiiquent ccpendnnt h Ia section du nord. A ces espèces répandues partout et qui par conséquent habilent TAlem- tejo Occidental, il laul eii ajouter un certain iionibrc dont Ia vallée du Tage parait ètre la limite seplenlrionale sur le \ersant atlanli(]ue. Quelípies unes 8'étendent encore dans la zone montagneuse, cismontnine ou transmontaine. De ces espèces mèdilerranèennes íi habitat meridional, les unes sont communes ii KAlemlejo occidental et à 1' Algarve; ce sont: Ranunculus gramineus. Delphinium |)ere;;iinuni. Helianlliemuin aegyptiacum. H. marifolium. Fumana Iaevi|)es. Calycotome villosa. Coronilla juncea. Dorycniuni sulTniticosum. ^Valeriann tubcrosa. Mandragora autumnalis. Tliymiis masticliina. Chamaerops huinilis. íris albicans. I. Xipliium. Tulipíi australis. Uropetnlum serotinum. Notocblaena Vellaea. D'aulrcs sont communes aux deux secllons de TAlemtejo comme: Tuberaria inconspicua. Calycotome villosa. Adenocarpus commutatus. Convolvulus siculus. 64 \ iiira iiicdia. Tlnmus maslicliiiin. Siilvia nifíciíloa. Íris Xipliiiim. Ui"0[i('laliiin MToliiium. Les es()òccs méditorrnnronncs commiincs à lAlemlejo occidcntiil et à la /oiie iiioiilafjiieiiso du iioicl dii pays soiit les siiivniites: .Malldola tristis. Aral)is tmirnlis. Arcr monspessulaiiiiiii. Sediiin eit'|ínns. Asperula aristala, \ar. Iae\is. ('olcostcphiis livliiidtis. Carex fliaeloplnlla ,^C. selilolia Gre- riicr). Juiiiperus Oxycedrus. Kidin les espèccs siii>aiiles soiit ripinirciiscmeiít lotalisées dans rAIem- Icjti Occidental, c'esl-à-diie dans le duinaiiie du l'in pignon: Iberis liniídlia. Meiíaiitlieiiiinn fílaiiciini. Poijfíala rupestris. Ilxpcriciim atomarimii Lupiíius lelicidatus. L. liiiiroliiis. Oaliiiin minutiilum. Fila;;(i niirropodioides. Senecio ieucantheniifoiius. Cirsiuin nii)iis|iessiilaiiiiin. Kcliium creliciini. Myosolis pusilla. I.avaiidiila mídtifida. Eiipliorbia nica-ciisis. li. segetalis, \ar. pinea. Jiiiii|)eiiis inaciiicarpa. Alliiiin ti'ii|ii('tiuni. Scilla itálica. Tulipa (llusiaiia. Cyperus diilorfnis, Sorfílium lialepense. Melira iniiuita. Nuipia membranacea. Nous avoíis vil ipie les cspòces europíeimes localisées dans cette section élaient toules des espèccs disjuintes ou advenlices, il n'cn est pas de mime poiír los espèces iní-ditenanéeniies qui y sonl é};alement confinées. Saul ijuclcjiios rares exceplions, coninie Poli/yaUí rujiesiris doiit la pre- sença esl tiK^me li\p()llu'ti(]iie ii'ayaiit iMé sif^iialí-e (]uo [lar Wehl). ; Hype- ricum atumarium, FIUkjo iiiicrojiudiuidcs, Scnccio Icucanlliemifulius donl on ne connait ciu'une sctile localité, les aiitres sont assez répandues dans la seclioii; quelijucs unes nicine comine Iifijihoiliia nicimisis, Juniperus Oxy- cedrus doniiiieiit dans leiírs siations respecli\es. Le Galium númilulum Jordan, |)lanle de Tile Poripierolles (lies d'Hyi^res) habite i'fíalement iiii [loint de cette section. IJien ipie cette rubiacée ne soit point connuc en lispagne, on peut espérer (|ue des rcclieiciíes ulté- rieures établirunt d'aulres slalions cnlre ces deux poinls. 6S 'A." Espcccs ibéro-iiiiiiiritnnicniics tk rAlcmlrjo o('('i(lcii(:il l'(Mi (Tcsiièces iluMo-iiiiiiiiilaiiifiiiies soiil s|)i'ciar. villasissimum (|iii reparaissent en Alemtejo drienlal; Senecln jacubacuides, Oinplialtulrs Uni folia (]ui n'y ont pas encore í't6 signalées; Asiciiscus aureus, Oiwpordon nervostim qu'on retroiive fi la fois en Al;;arve et en Alemtejo oriental, sans qu'elles aient été indiíjuées dans la seclion du S. NA . Par contre : Succisit ijinttalifida, luliiiim rusulalum, Linarla melanatilha, L. fxUfoUa, Sillla Knmhiircl répandues dans la sectiun du Douro et ipud- ques unes dans la /.one nionlagiieuse, ne se trouveiit ni dans la seclion du Centre, ni en Algarve, pas plus que dans lAleintejo oriental; mais elles apparaissenl en plusieuis localités de TAlemlejo occidental. Le nomhre des es|)èces ibériques (|ue celle dernière seclion possède en cominun avec la rc-gion des plaines et collines du N. du Tage est de 67. I)'autres sont localisées dans les 2 seclion de lAlemlejo, ce sont: Alyssiim graimícnsp, Calcnduln wdliicilana, Tliapsui decussala, Frililluria stenojiliylla ces deiix derniòres espèces croissent égalemeiít en Algarve. De mí^me TAlgarve possòde tm cerlain nonibre d'espèces en commun avec lAlemtejo occidental seulemenl. Ces espèces sont assez nondireuses comme il v a lieu de s'y attemlre, élant domiées les alliiiités qui existent entre ces deux seclions, adinités donl le fariittbier el le I'almicr iiaiu sont les |)reuves les plus manilestes. 'Liste des ('S|ièces ilii''ri(|urs coniniiines avec TAIgarve: Tuberaria vulgaris, \ar. alpesiris. Lu|)inus Cosentini. Loelllingia micranllia. Dipsacus ferox, 'i, ambiguus. Saniolina rosmar inijolia. Serralula baetica, var. piniiatifida. Centáurea \icenliiia Scbidlz). Lr\ tliraea g rand i Hora. Linaria pedunculala. Pedicularis liisilaiiica. Plantago acanlliu|ilijlla. C. frolensis 67 línpliorlii.i li.ictini. I''rilill;iii;i sleiii)|iliylla. !\lil)()i;i Dosvaiixi. Avena lonfiiglumis. Ces i'S[i<''i'cs iiiaiii(ii('iit á la [larlic de lAlfiiilcjo, il cti est de méme, hieii cnlciiilii, |i(Mir Ics slIl^alll('s, ri^oiirciisiMiiciil Idcaliírcs (laiis lo S. W ., liii 'J'a"(' aii rio iMiia : ficiiisla (l('ci|ii('ii.s. (j. rmiiiicíiiitii. G. Iljstiix. Siaiiracaiiliiiis a[)!i\llus. IjIcx W CIw ilsihii. I'l('r(ici'|ilialiis (liaiidi lis. TanaccliiDi n)i(TO[iliylliim. Coiilaiirea cxaiata. Seiratula l)a('fica. IMvosolis liilca. Odciililcs liispaiiica. luiílvinion iiiilaiis. var. ccrnuns. C("s ('.s|iôios soiit sociales ou ilitiiiiiianli-s satií' ianacelum microphyllum tnmvó siir Ics livcs dii Tafje pn^s Villa \'ellia do Hodào et vraiseinbla- liiiMiicnt apporli' d'Es|jaj;ne par Ics ciiics dii llcmc; Centáurea e.rnrala recticillic vcrs ISíO p.ir WoKnÍIscIi daiis la pincdc de la |iresqiri!e de Sótiiltal u'n pas élc rctroince róciMiiHicnl. Le iiiiiiil)re dcs cs|iòccs ibcriqiies de rAlfiiilejo occidcntal est de 98 (jui se dcc(irn[iosent ainsi: Comiiiiiiies avec la rcgion au N. dii Tage '67 espôces » » r Algarve au S. du Tage 16 » » » lAlernlejo orienlal au S. du Tage. 3 » l'ai ticiilièies au secleur S. \V 12 » 98 i)." Espèies spécialcs au Poilugul habitanl le srtlcur S. W. (Alemiejo oecidental) ])e même que la sectioii du centre, rAlemlejo oecidental est três riche en espèces spéciales, nous verrons plus loin quil en est de même de TAl- garve. Tonte celle parlie S. ^^'. de la jxwiiiisule ibérique, depuis la vallée du Mondego jusqu'à rAiulaluusic, prcseiile ainsi un endémisme des plus remaii]ual)les et, ce qui rcnd ce iail jiliis saisissant encore, c'est Textrême péniirie de ces typcs biolngi(|iics dans la pailie orientale de TAlemtejo, section que sa silualion niet à Tabri des iidliiences atlanliques. Nous ver- rons plus tard, qu'il en est de inf'mc de la zone montagneuse sòclie, dite traiisinoiítaine, avec laqiielle rAlcinlejo orienlal a de nombreuses analogies; nous espérons les niellre en luniière lors de Ictiide de celte dernier section. G8 Les esprces sprciales un INirtiiiíiil, cotnmuiios à cetle si-ction el ii lii région moiilapncuse deviciinent de plus en filiis rares; notis n'en conti.iis- soiis |i;is [iliis (Ic o: doiit 2, l}r(isslia jiseiida l-jitraslnim el Plernsinirtiim scoldpeiuliiitiim cii cnmiiiuii ;i\('i; \.\ /one inoiítii^riouse cl la sectloii du Centre; 2 iiiitrcs, lliapsiu inlimr cl Alliiim imoliicralum s'avancenl jus- queii Al^iiive; la .').""' esjièce. Rdiuiiiruliis Inuiíaiiii-us offre iiii ciiricux exeiii[)le de di>j()iiclion. I'".lle lialiilf les lacs de la serra d'Hslrella, en grande parlie alimentes jiai la lonlc des nciges, entre 1300 et 2000'" d'allitiide, ('"est dono une cspèce sul)al|»iiie. Oii esl siir|iris de la relrouver dans les mares saiimàlies de la |)l;iiiic aleiíitejaiíe. ^ers ."50"' dallilude. Daulres espetes, c.ommimes íi TAIemlejo occidenlal et à la section cen- trale, restent dans les liiiiiles de Ia /.one des plaines el i'()lliti(>s. Ouelqiies espòces s'avaiicent aussi jus(|u en Algarve iiinis les a\oiis ilistingiiées au moyen d'une astórisque : Ulex densus. (ienisla \A'el\vits(liii. Daveaua anllieinoides. Calcndiila lusitanica, >ar. cepiíala. * C. algarbiensis. * Centáurea liisilanica. » Leuzea longilolia. niicro- * IT elminllna spíiiosa. Carduus niedius, var. Broteroi (C. Broteroi Wehv.). * Cichorinm glaucun). Scor/onera liiimilis, \i\v. ramosa. Eiipliorbia U eiwilscliii. Oplirys tenllircdinifera, var. Davei. Jnnciis l)iifonius, var. condensatus. J. supiínis, var. \\'el\vitscliii. * J. aciilillorus, var. rugosus. Aiieune des es|i(''ies qiii pr(''cèdent, inème celles sVMendanl jiiscpríi l.M- garve, n'lial)itent rAlenilejo oriental. II en est de inème des espèces siii- vantes communes à TAlgarve et íi l.Memlejo «rieiílal, mais qn'on ne relroiive pliis au iS. du Tai^e ■ Cunluiis inconítnlhiis. C. incoitnnthus, var. glabrcscens (C. ainiiKijihylItis Jjiik et Hoírin), Aniiciia Ituyaiia, A. ue~ glccla, Serapias airdlgcrd, var. hucoglollis, llrllcvalla IlackeUi. Les deux ftinlniis el les deux AiDicria lialiiletit la piíièdc sur- les confins de la zona liltorale. Eníin les esperes Iiisilanii riiie- s|iécialcs à retie section sont les sui- vantes : * Ono[iis Hackelii. Linaria glaucopiívlia. (íenlsIa ancistrocarpa. ()ri;;aMiMn lu^ilani(■uln. * Stauracaiillius spcclaliiiis. Tlivnius \\ clw ilscliii. Calendula lusitanica. var. Irans- + Th. capitellalus. ta". ma. i Tli. lobalus. . . I f Linaria Ficalheana. * Armeria pini folia. 69 * Armeria arcuatii. Kiiplioihia (ranslapnna. K. aiiilfosaomiriilia. 0|)liivs lenllirudinirora, var. CJidI- faii. Sclrpiis glohifor. Caie\ divisa, var. loiígiculmis. C. ^^ (ilwitscliii. Agrostis litigans. 1a's fspt^Tos mnniii('i'> ■ li.iinloril siir la limllc 'd caicaiie appnrnit ^"1 et là, le pius soinenl sons iiirine de calraires eristaliiiis. D'aulres fois ce soril des in.iiiics pliis dm mulii!» argileiíses appartenant au terliaire lacustre. Ces lainljeaiix cdcaires peniielleiíf à la llore calci- cole d'a|iparai(re dans ce secteiir, liien (pie son nile y soit toiít à íait se- condaire comparativemenl à celni de la llore silicicole. Cette région orientale esl le duniaine incontestó des Cii(''nes à feiíillcs persistantes dont laire s'élend vers le S. au dela des limites de la seclion jusqu'en Algarve, vers l'\\. Ces deux Cliènes souvent associes sélerident en Alemtejo occidental jusqiVíi la limite des ( lu^nes qiiarizeux domaine de la |)inòde. Au N. le Clwne vert pénèlre dans la région transmonlaine, pnys cliaiid et sec avec lequel cellc seclion a beaucoup d'analogie, tandis que le Ch<'iie llèye, probablemenl plus avidc dair luinnde que son congénere recherche vers rW. le voisinage du littoral. Dans le vallée du Tage il est smivenl associo au l'lii murltime: enlin au S. W. il prend possession du sid scliisleux, seul ou associe à l'Yeuse. La forme biologique du Quercus Snhrr, a[)pelée (J. occidenlalis, ne se ren- conlre plus dans le secteur oriental de TAleuitejo. Outre Ics deux cbônes à feuilles persistantes (jui jouent dans cette pro- vince orientale le role d(miin;mt on renconire encore communement lOli- vier sauvage [Olea Oleasleij et (.a et là le Qucrrus coccifcKi, les Phyllirca, quelques Cistes, Rhantnus oleoidcs, Jasminum fntlicanx, Pyrtts coutmuuis, ele. Mais la pinòde n'existe [)as dans toute cette région et avec elle man- que la llore de cette association si caractéristique ties aulres sections ; il en est de méme des tourbiòres, siation qui se raltache aux landes et aux pinèdes. Par conlre, les grands maquis siliceux peuplés de Cialus poptillfolius et surtout de C. ladauifenis rouvrent une ^^r^M(■e cnnsidérable, mais le lápis vegetal en est pauvre et peu vatié. T.a el lá appaiai-sent des associations de Sarolhnnwiis x-iili/aiis, (Iciiisia hirsiila, (i. laiuKjiKusd, etc, / lei ca- nescem ainsi cpie de íréquentes toulles tie Piornu {Witama sjthaerucarpa) el s ferlile nialfirí- ràprclé relalive dii climat; loraiif,'!!!' prospòre daiis les vallées l)i('ii ahrilées des veiils dotiiiiianls; les c(''iéales soiit Tune des priíicipales cullures de cclte rígioii, le Itié surloiit doniie uii irnportanl renilemcnl (jiiaiid les pliiies d'liivL'r el de |iiiiilem[is eri favo- riseiit la rtoissante. Aiiciine espèce suhspoiítaní^e n'a élé signalóe en Alenilejo oriental Le ('njiildsteiiima caleudiilaceitm, si alidiidaiil en Aleintcjo ocridental, piirNÍcnt à la línciir du sol jiisquaux enviroiis de lifja, c'esl-à-dire sur la litnile des deux sections, du reste la flore des enviíons de celta viHe se rallaclie plns ótroitemeiít à rAlemtejo Occidental. 1." Espèces de lAlcuilejo flrieiítal apiiartcLaiit à TEurope mojciine Toiítes les espèces européennes qui habilent cette section, sanf iin trôs petit iioinhre d'exceptions, se rencontrenl |iarl(>nt dans la zone des plaines et coiiines; cependant le nombre en esl beauioup plns réduil c|ue dans aiicune aiitre section. L'Alf;arve môme, bien (|ue située pius au S., possède uii pltis fírand nombre d'espèces eui-op(''eiines. Liste des espi^^ces connnnnes à rEuro|)e moyenne et à TAlenitejo orien- tal ; elles sont répandues dans toute la zone: Ranunculus pseudolliiitans. R. Baiidoti '. R. arvensis. Papaver bybriduin. Fumaria olllcinalis. F. jtarvillora. Rcseda hitea. Lepidium lalifolium. Senebiera didyma. Sisyndjrium ollicinale. Sisymbriíim Irio. S. Tiialianiim. Sinapis alba. S. arvensis. S. Sclikidiriana. Tid)eraria variabilis. Polyjíala vulgaris. ftloencliia ereita. Ccraslinm plomeralum. Sileiíe irdlala. SiHili' liicaliii' ;iii S. (Ill Tauo 72 Vaccaria viilfiíiris. Linuin íinf;ustiroliiim. Ilypcricum liuiiiirusum. H. perfornliim, >nr. angiislifolium. Erodiíiin luciduin. Gerailiuin lucidum. Vicia sativa. V. aiifíiistifoliii. V. Iiitea. Lathynis npliaca. Aritlnllis Vulneraria. Loliis uli;^iiiO!>iis. Trifolium |)rociiinbeiis. Tr. repens. Medicago minima. Ononis profiirrciis. Piriis comniiinis. 'i. I'\rnsl(T. Cralacgiis moii(if;\iiii. Agrimonia líiipntoria. l{osa caiiiiin. Brjoiíia dinica. Seduin álbum. S. rubciis. liidliardia Vaillaiitii. Conigiola litloralis. Illecehrum vertirill;i(um. Polycarpon lotrapln Hum. Montia minor. liryngiiim campestre '. Torvlis nodosa. T. inlesta. Oenantlie fistulosa. Oe. |)impirielloides. Oe. crocata, var. oligaclis. Coiiium maculalum. Scandix Pecten Veneris. Ammi major. Cornus sanguínea -. Sambucus nigra. As|ierula arvensis. Galium Iricoriie. (i. palii>ilre. v. eldugatum. G. .Moilugo. G. mu rale. G. (larisiensc. Sciíerardia arveiisis. Valeriaiiella disiMiidea. Filago germânica. F. gallica. Gnapiíalium luleo álbum. Anllieniis ar\ensis. Itlaruta Cntida. Orniciiis nobilis. Calendul.i ai\ensis. Centáurea Calcilrapa. Carduus leniiillorus. Cicboriuin lnl\bns. Ifvpocbaeris radicata. ir -Inbra. Clionihilla juncea. Cre|)is foctida. Cr. taraxacifolia. Cr. vireiís. Xanlliiinn s|)in(psum. Samolus Valerandi. Erylliraea Cenlaurium. Solanum Dulcatnara. S. minialuni. S. villiisum. IImiscn anuis niger. Scrol\daria canina. Gratioia ollicinalis. \ar. angustifolia. ' Suiili! locaiilé (lans la zoiíe dcs plaines cl tollincs. (iii rlle csl i('in|ilafiS' par uno forme eiiilétniqiif 17',' liilifiiliinii l,k. cl ilolViii. 1,'cspcrc haliilc cc|icii(l,iiil cnciirc la zniic iiMuilagncuse. * Senlc locaiiii' daiis l,i zonc dcs nlaincs cl eulliiics: liahilc la zuni! rnoiílaLMicuse duN. 73 Digitiilis |)iir|Hircii, var. toiíienlosa. iMciillia l'iilc;;iiim. IMaiitago laiicfolata. Ctiotii>|i()(liuin alhiim. Cli. imirale. Hiiinox conglomcratus. |{. Fricsii. H. |iul(lu'r. H. Aci'losclla. U. Sciitalus. Polyfíotium lapalliilolia. iMiplioihia cxifjiia. l'aiietaria dilíiísa. Alisma Plantago, var. lanccolaliiiii. Echinodonis raiiiiiiruloides, var. rii- pcns. Potamogeton deiisiis. Zanm'clR'lia [laluslris. Leniiia gil)l)a. Orchis laxillora. S|iiianllifs aestivales. Oplirjs apilora. íris germânica. Muscari comosiim. Alliuni vineale. Alliiim s|diacroc('|)lialiim. < )riiiliia^aliirii iiiiihellaliim. Tamus conimiiiiis. Jiiriciis aculu'^. J. eíTiisus. J. inariliiniis. J. Teiiagcia. .1. s|ilia('r()car|)us. .1. hiiriiiiiiis. J. pygmaeus. J. lam[)()carpiis. .1. (il)liisiíl(prus. Scliocmis nigricaiis. Eleocliaris palustris. Scirpiis lldlosclioemis. Sc. lacustris. Sc. marilimus. Carox vulpina. ' C. iniiricata. C. glauca. C. distans. Poa biilbosa. Cyiiosunis crislatiis. E(|iiisc'funi ramosiim. Les plantes à liabilat ordinaircnient litloral comme Jitncns actitus, J. mariíimus, Sclioenus iu(jricaiis, Scirjnis marilimus, |)our ne citer que les priíicipales, provietment toiítes des environs d'Evora et de Beja, localités situées sur la limite de rAlçmtejo Occidental; ces exemples du reste ne sont pas isoles car il est im|)Ossil>ie de fixer une limite precise entre les subdivisions phytogéographiques, surtoiít dans cerlaines régions. '2° Espèces de rAlemtejo orientai aitpartenanl à la llore niédilerranéenne Comme poiír les plantes européeniies, iioiis donnons ci après la liste des espt^ces mtSiilerraiirenncs donl la présence a éli'' conslalée dans lAlem- tejo oriental. Ouelqiu's unes liii sonl sjiéciales, cest la minorilé; d'au(res plus nomliriMises, comniunes avec lAlgarve, Irouvent dans ces deux |)ro- vinces leur limite occidentale et ne se renconlreiíl phis vers le N. sur le 74 vorsant atlíinti(|iip. I)'aiilros enfin et ce soni iiatiirellcmont los [iliis nom- brouses soiit rt'|iiiii(liii-s par toute la zoiíe. Espèces méditerranícnnes spéciales à TAlemlcjo oriental: Delpliiniiim Sla|)lijsafíria. Rcseda l'li}U'iima. IÍL>liaiitlieniun) liirliiiii. .^leiilotus t'lc;;iiiis. Cjlisus Irilloriis. Adeiiocarpos graiidillorus. Buplciiriim Gerardi. Scorzonera hispânica, \ar. glastifolia. Sc. hispânica, \ar. crispatiila. Ncriíini Oloandcr. Mercurialis lonictilosa. Marsilea piibescens. I'arrni ces plantes, lo Del/ihinium Sldpliysdi/ria esl indi(]ii6 comme siih- spontané aiix environs de Coliiihre; lieseda l'liyleuina, Mercurialis lonwn- losa se retroiivent ao N. E. dans la z.one montanneuse sèche. Les aulres espôces, spóciales aii bassin inrHJiterranrcn saiif Melilaliis eleydns Iromc íi Madòre, onl dans cclle parlie de la l'éninsiile leur extreme limite occiden- tale. II en est de môme des espôces suivantes; toutes, sauf le Glaucium curninilaliim ipii habite les Canaries et remonte jusijiren Gallice, trouvenl dans le S. dii l'ortu{;al leur extrtíme limite occideiilale. Espèces médilerranéennes de rAlemtejo oriental communes à rAlgarve: Glaucium cornicidatum. Brassica Tournefortii. Physanlliyllis tetraph\lla. Aiiaf;\iis íoetida. Scabiosa monspeliensis. Micropus supimis. Sonchus tenerrimus. Sahia arpeiitea. íris Xiphiiim. Elymus Caput Medusae. Enfin quelques espôces habitent exclusivement les deux sections de TAleintejo sans se lôpandre ni au N. ni au S. Ce sonl : Ttiberaria incons- picua, Cahjrolonie víV/aça, Adenncarpus commutatus (cettc es[)èce est frí"'- (|U('tite dans la zoiíe montai,'iieuse). Saiif de rares cxceptions, les espèces que nous venons de citer onl donc la vallée du Tafje comme limite septenlrionale. Totilefois il notis reste à donner la liste des espôces méditerranéeniies à dispersion phis ôtendiie et qui sont les plus iiombrenses. La majeure partie de ces espôces remontent au N. jusqu'à la vallée du .Mondefio, daulres dô|)assent celle du Douro et beaucoiip liabilent en môme temps la zone montafiiieuse. Toutes onl él6 dôjá citées dans les dcux premiôres sections; nous ne re\i(iidrons jtas sur leur distrii)utiun. En miÍcí la liste: Kamiticiiliis bullatus. U. Ilabellalus. IMatvcapiins spicaliis. Astrocarpus (ilusii. 75 Rescda liik'()I;i, 3. aiistralis. Biscutella auriculala. Teesdalia í.epidium. Eriícastriim incamim. Cisliis crl^piis. C. moiispcliunsis. C. salvildliiis. G. popiilHdlius. C ladaiiiferus. lIoliaiillRMiiiim ledifolium. H. iiitcrmedium. Sileiíe |)oilensis. S. miisci|)ula. Vele/ia ri^ida. Linum slrictuin. Malva nicaeeiísis. M. parvillora. Lavalcra cretica. L. trimostris. Hypericiini perfoliatum. 11. tomeiítosiim. Krodiíim malacoides. Ruta bracteosa. |{. iiKintana. Hliaiiuuis Alalermis. Rh. oleoides. Scor|iiiiriis vermicula. Sc. niuricata. Astragaliis liamosus. A. Glaiix. A. lusitanicus. Risernila 1'elecinus. Latliyrus Cicera. L. lalifoliiis. Pisum elatius. Dorycniopsis (lerardi. Lotus Coiiimhrifeiisis. Trifolium aiigiistifolium. Tr. lappacciíin. Tr. ClierltMi. Tr. squamosiim. Tr. arvense. Trifolium scahriim. Tr. siililcrtaiiciiiii. IMcliliiliis par\illiira. lll('\ aiistralis. Lupiíiiis liirMiliis. L. niifiMstilnliiis. Aiiapjris ioclida. I'()lcrium .Ma^Tiolii. P. vernicosiim. Rosa 1'ouzinii. I{ul)us (liscoior. R. uliiiiloliiis. Ilcriiiaria cinerea. Paroiiychia argeiílca. Caiicalis Icptopiívila. Daucus iiiaximiis. D. miiricatu.s. 'lliapsia villosa. Tordjiium peregrinum. Oenanthe f;lobulosa. Caclirys laevigata. Bupleuruni protracliim. Ptycholis ammoides. A[iiiim nodilloriim. Riibia [leregrina. Galium saccharatum. G. divaricalum. Cruciaiiella angusli folia. Scabiosa monspeliensis. Sc. marilima. Dipsacus forox. Centrandius Cakilrapa. Fedia Cornucopiae. Valeriaiiella coronata. V. iMorisonii, 3. dasycarpa. Btdlis microcephala. Bcllis anniia. 1{. sil\eslris. Piilicaria hispânica. P. odora. Asteriscus a(juaticiis. Phagnaion saxatile. 76 IMinpnaloii rupestre. Il('li(lir\.siiin Stdcclias. Achillea Afjeraliim. Aiiacvrlus radiatiis. Aiilliemis ar\eiisis, var. iiicrassata. Oriíieiiis mixta. Ferideraoa fiiscata. ('Iirysanlhemiim segetiim. (".li. .Mvcoiiis. 1'iiiarclia coronária. Senecio lividiis, var. major. A(rart\lis caiicpllala. Carliiia reremosa. C. gunimilera. Keiitro|ili\llim) laiiatiim. Cardiincellus coerulciis. Cnicus beiiediclus. Centáurea nii-liltensis. C. coerulescciís. Microlonclitis Cliisii. I.eu/.ea conífera. Cynara cardunculiis. C. Tournefortii. Notobasis S\riara. Picnomon Acarna. Galactiles tonienlosa. Silybum Marianum. Scohmíis his|)aiiicus. Cicliorium divaricatum Tol[)is barliata. T. uinbidlala. lIed\|)nois tubaeformis. II. crelica. II. [loljniorplia. Rhapadiobis stcllatus. Thrincia bispida. Tb. liirta. Til. prumosa. rro,s[ieiniiiin |iicidides. INxIospernium calei trapi foi i um. I'. l.icinialiim (jcropogon -ílabrum. Picriíbum intermedium. Sonibus tcncr li.íius. Aetbeorbi/.a bulbosa. Andrvdi inleprifolia. A. tcnuilolia. Xanlbium strumarium. ArbiKus Inedo. Eriça Scoparia. E. arbórea. Asterolinum stellatum. Olea silvestris. Pliillyrea anpuslifolia. Erjtbraea maritima. Convolvulus tricolor. C. meonantbus. Cuscuta subuiala. C. brevillora. Ecbiuiii planlafiineiini. Cjtioj^lossMiii clicirilolium. Heliotropium supinum. Lycium europaeum. Ilyoscjannis albiís. Anarrbinum bellidifolinm. Linaria spartea. Antirrliiniiin calycinum. Eufragia latifolia. Origantmi virens. Micromeria graeca. Rosmarinus olíicinalis. Pbbunis llerba \'enti. Ajuga I\a. A. orientalis. Teucrium Polium. T. capilatum. T. fruticans. Plantago Psyllium. PI. Lagopus. PI. lusitanica. PI. liellardi. PI. serraria. I Etixoliis didlextis. I Kume.x Uucepbalojdiorus. 77 Huniex tlijrsoides. Laurus nohilis. Eiipliorliiii piibescens, var. leiíco- tricliii. E. ptcrococca. Cro/Jipliora tiiiclíiria. Merciirialis anil)if;ua. Urliea incmhianacea. Quercus llcx. Q. sul)er. Q. coccifera. Arum italicum. Oplirys scolopax. Serapias liiigua. Orchis picta. íris sisjrinchium. Gladiolus segeliim. GI. illxricus. Uropetalum serotinum. Allium ampc'ki[)rasiiiM. A. paniculaluni, var. pallciis. A. iiigruin. A. rosciim. Ornitliogaliim iiarboiíoiise. AspMIMfiUS .ICIlhldlillS. Jiiiiciis licU;r()pli\llus. J. strialus. Cvpenis l)adiiis. Scirpiis llolosclioeiíiis, var. auslralis. Agroslis elegans. A. pallida. Stipa lortilis. Moliiieiia niinula. (ilyceria festucaeformis. Cjnosunis ecliiiiatiis. Lamarkia áurea. Elvmus Capul Medusae. Selagiiiflla deiiticulata. 3." Espetes de rAIcmlejii orieiíla! apparlenant à la rénin.sule ibériqiic au .Maroc cl à I Alyéric (ibéro-inauiilaiiieimesj La llore ibiTo-mauritanieime de rAlenilejo oriental iie comprend que 45 espèces mais elle pre-senie par roíilre une assuz forte pro|iorlion d'es- pèces sociales ou doniiiianles. Les espèces localisées dans cette section représenleut plus du ijuarl de Tensemble. Ce sonl : Nigella bispanica. Alvssum bispi(hjni. Altbea longillora. Hypericuin pubescens. Ononis Cintraiia. Eryngium ténue. Elaeosebníini loelidum. Scabiosa stellala. Andryala laxillora. Hailola birsuta. Securinegn buxifoba. íris Foutancsii. Isoelis velata '. L'Eiyngiwn (cnuc, le Scabiosa steltata, VAndryahi laxiflora, babitent ' Habito aussi la SicMc 78 iiussi l;i zotit' montiigneuse sòclie, c'esl-ò-dire la rt^gion N. E. abrilt-e des M'iits iillanliqucs; il en cst de mí^me (VUdlImium umbillaliim, var. veríi- cillítlum [Cisliis verliiillalus UrDlcni) et de Kflmiia spliopwcaipa ' qiii dans la 7one des [il.iincs cl cijlliiies senil)leiit localisées datis les 2 seclioiís de rAliMiitcjd. ainsi que Irs esj)èccs (|iii >iiÍm'iiI : i Diplotaxis virgala *. Tiiberaria hupleurifolia. Hetama splinerorarpn. iMapjdaris [laiiacirulia. Ancliusa granateiisis. Linaria ametliysliiia. Tlivmus mastirliiiia. Retama splwerncariia lialiile aussi les liai^altes des eiivirons de Lishniine mais localisé dans les pares. La eulliire seml>le l.nolf ((implèlement eslirpé dii sol eiiltiv(''. Linaria atiiethyslitia et Tlujouis maslicliina soiit ógalement communes en Alj;arve. Aucune des esperes qiii précèdent ne s'étend donc au N. de la vallée du Taf;e dans la zône des pl.iines el collines. II en est de in(''ii)e de Viris ahita qiii rroit aussi en AI;;arve; eelle espèce nesl pas iif;oiireiisenicnl ibéro-mauritanienne; on rin(ii(|iie en Sieile et dans la Sardaif-ne, mais elle parail hien localisée dans eelte partie ocridentale dii b;issiii niédilcrranéen. Les autres esperes sonl répandues à la lois dans les deu\ seelicms de lAlemtejo, en Algarve et dans Ia section du Centre. Ce sonl: Fumaria agraria. Silene micropelala. Liniim ténue. Malva hispânica. Ilypericum undulatum. Onobrycbis eriophora. Daucus crinitus. Margoltia gummifera. I*iin|iiiu'lla villosa. I Ii|ip()niaralliriiin pterocblacniim. Galinm campestre. Olospernunn glabriim. Senecio foliosus. Bourgaea humilis. lírica utnbellata. E. aiistralis. Anagallis linifolia. Scrolularia mellifera. Cleonia lusitanica. Kumex induratds. Scilla hemisplierica. Sc. monoplnllos. Ornitliogalum iinirulium. Quelques unes de ces espèces, localisées sur la limite de TAlemlejo ' Ce Retama cminii sons lo iiniii de Piorno cst Iròs commun dans les Tras-os- Monlus, une loralilé jKirle iinhiie lo iiiiiii de Pinnifira. '' AIjoinie sur les uiurs, los loiís. los dócouibros de Lisbonnc, mais y est adven- lice, aiueiióe par los matóriaux de couslrucliou. 79 occideiitíil (Hejii) soiil tiès riircs (Ui mnníjuenl (l.ins rAlemtcjo oriental. Telles sont: Unum teniic, (ialium campestre. Srrofularia niellifera, Srilla wnriDphylhis, OrnithíKjnlum rntifuHum. II ost l)on de noler niissi Tabseiice de (iiiel([U('s osjièces ihéro-miiui ilniiiemies. Iròs ié[)nn(liies du N. nu S., dii Domo i\ TAlgiirvc. Cesl aiiisi (jue Tlinlictrum jilaucum, IJriisiijiliylInm liisilaitinim, dcnisla Iriaranllio.t, Campânula LoeljUnuii uoul jnis enrore été ol)ser\éos daiis lAlenitejo orieiílal. í." Espèces ibóiiqucs de rAleiíitejo oriíMilal Le Momhre des espòces ibí-riques (Toissaiit d.ins rAlenitejo oriental esl sensihlemeiíl le mòme que celui des espèces ibóro-mauritanieniies citées daiis le précédetil j)ara>;raplie, par contre, la proporlioii d'espèces il)(''ri- qiies qui liii sont propres n'atteint |)as le cinquiòme de la tolalité des es- pòces de niême provenance qui s'y observent. Ce sont: Sisynibrium hirsuluin '. Genista lanuginosii. Sarotliammis scoparius, var. ieios- tylos. Carduus Reuterianus. C. pycnocephaloides. Cynara Tounieforlii. Arineria Diiriaei. Le Sisymbriíim lilrsulum {= S. Lagascae) se reirnuve dans le Tras-os- Montes comme un f;rand nombre des espèces de cette section. l*eu d'espè- ces ibériques sont communes à rAlemtejo oriental et h rAlgar\e. Ce sont: Ranunculus Broteri, var. grandifo- lius. Malcolmia lacera. Ulex canescens. Eryngium galioides. Linaria micrantha. L. glauca. Quelques aulres sont, comme les precedentes, localisées au S. de la vallée du Tage; quelques unes s'observent sur la rive droite, mais sans toutefois s'écarter de cette vallée: Sarothamnus baelicus. Epilobium hirsututn, \ar. \illosissi- mum. Thapsia decus?ata. Centáurea ornata. Allium |)ruiiialum. Fritillaria slenopli}lla. ' l'i'iR'lre dans k' S. ilc l:i France (Pyrenées orienlales). 80 Les espòces ibÍTÍqucs lommunes avuc Ic resle de la zone sonl les sui- vnnles: Aarli(iili(''ri'. Toutcs Iiii sonl commimes avec lAIfiiUvc, lAliíiiilfjo iHtidfiilal, (iii la scctidii dii (Ictilrc. Liste (li's espèces lusilaniemies de IWKmiiIcJo oriciilai: Mfliloliis scgolalis (Cciilrc et Al- ^ garve). Genista Boui-fiaci (Alfíarve). Ulex aif^iMileiis (Alciiitcjo occiden- lal). Sarothaninus Hmiinaei (Ai{;arve). EiNii^ium ialirolium (loiite la /oiie). Cjnara al;;ail)it'iisis (Algarvo, Alem- lejo ociidiMilai). Liiiaria liiita, var. scmi-plabra (L. scmi-f-laljra Sal/.in., L. aigarbien- sis Wehv.) (Algarve). L. linogrisea (Algarve). Nepela iusitaiiica (Algarve et zone monl. de TEst). Arincria littoralis, var. Iiispida (Al- garve). líiiphorbia falcala, var. Iiisitanica (mont. de Tlísl). As|)li()deliis microcarpus, var. aesti- vus (ia zoiíe). A. liisilaiiiriis (rAlgarve). JuiHus aciilillorus, var. nigosiis (Cen- tre et Alemtejo occidenlal. En résumé les rapixirls de coKe seclion a\ec la Beira méridionaie et le Tras-ns-3Iorilcs sonl teis, t|ii'elle coiistilue en qiieique sorte une section intermédiaire et transitoire entre la zoiíe des plaines et coliines voisine du littoral et la /onc Militnonlagneuse de lE., région éiniiiemment sèche. De mênie les sectidiis du N.. Douro et Extrémadure, se relient par certains poinls avec la /onc nionlagiieuse liuraide, du N. et du N. E. V. Secteur de TAlgarve ou du Sud L'Aigarve coinprend toule la parlie nirridionale du pays siluée au dela des rios Odeseixe el Vascão. Ces deiix cdurs deau coulent en sens op- posé, Tun á rW. vers TOcéan, Tautre à TE. |iour se jeter dans le Gua- diana. La courhe hjpsouiélrique d'en\iidti 300'" complete la limite N. de celte section qui englobe les serras de Foia, de Monchique et de Caldei- rão. Ce massif moiitagneux envoie vcrs le S. de nombreux contreforts, succession de coliines gétiLMalemenl inférieurcs à .'JOO'" sillonnées de nom- breuses vallées. Hesserré entre la /one litlorale et ces coliines, le pays plat n'occupe giière qii'une bande variant entre a et 15 kilomòtres. Malgré laltitude éle\6e de certains sommets de cette cliaine comme les pies de Foia (902"'), de Monchique (77i"'), les hauteurs du Mu et d'Alcaria (o7()"'j la zone montagncuse n'est vraiment caractérisée que sur les sommets de Foia el de Monchique. Ceux de la serra de Caldeirão d'adleiirs peu cludics ont d'aprôs ce que nous en savons une llore peu dillérente de celle des coliines enviroimantes. XIX 82 I,es [lies (ie Foiii et de M()tiilii(]ii(' sont formrs i|ue toule la loiif;ueur de la iliaitie. Celle zoiíe calcaire forme pnrfois la falaise lillorale comme par exemple à \'\\. de Lagos, mais le plus i:éiiéralcmetil eile e>l si'|iarée du rivaj^e par des plames recouverles tantòt de marnes crétacécs lanlòt par des sables (piarl/.eux pliocènes analofíiies íi ceux (]ui loríunit l.i plus jírande partia du sol de í'Alemtejo occidcntal. I.a cliaiiie sui\aiil daiis ses praiides lijíues une orienlation NA'. E. il s'en- suit (|u'elle noilre quiine laible harrière au\ venls du larfje, charpós de vapeurs. La serra ilf Miiiicliiipie qiii occupc Texlrémilí'' \N'. de celle cliaine en condense cependani une partic; aussi les eii>iroiis de .Miins annnelles n'y altei^;nenl f;nère que 080""", dont 16""" seiíleinent de pluies d'élc. Abrité du N. par le massif monlagneux dont nous avons parle, lAl^jarve jntiit (run cliinat tempórí lliiver, eliaud Tété. On n'} a pas observe de miniuia inlérieurs ã — {),í el la lempéralure sVdève paifois lélé à plus de 38° ce qui est toutelois nioins qu'en Alemtejo oilental. I.a mojeiíne de tem[)érature observée est de 17", 4.'). Les deux Clièties à leuilles persislantes (Qucrrus lUx el Q. Siiòer) abondent encore en Alfjarve surlout dans la zonc scliisleuse de la serra. Líi domine aussi rassocialion des Ci>les presqu'entièremenl composée de Cislus ladanilcnis dont la masse sombre et uniforme est parsemí-e ^à et là de touHcs de bruvères, principaleinenl Eriça (iiislralis, E. lusitaiiira, E. scoparla, de (pielípies f;enèls [(iciiisla iinlijdnilins, (j. Ijibdii], áUlex et de Pkrofparlum (P. Insianlluim, P. Iridmlalum). Siir le sol cal' á une laible altitude au N. dans la ré^ion du Chóne pédouculé. 83 Vcrs lii |iI;\iiio, (liins Ic sol silireux, les l.indcs juMipIrcs de 1'ins sont occupícs |)iir dsyrls liuircolalii, dcs (li^lill(■■(■s piíiini l('si|iii'll(;s Icjoli Clslus Bourtjamnus et smldiit jiiir dcs Griíislées [(Ictiista, llex. Nepa, Slaitra- canlhiis, olc). Le rif^uior csl liir^-cmciil cultivr daiis toiílo la vallí-e a\oisiiiaiil le lil- toral oíi ahondcnl raniandiur, l'oianj;('i-, la vifine, mais la serra est pres- que coniplèlcmeiít iniiiite, sauf aulour de Moii(lii(]ue oíi les riiiss(>aux |ieniiell('nt rétalilisscnieiít de tiomhreiíx verfiers et In ciiltiire dii .Mais. Frès d'Alc'ou(itii, à rexlrtMiiilé oricniale de la serra, vers de la vallée du Guadiana domine la culture des céríales. On a cultive avec (jiiel(]iies siiccès daiis la plaine liKoralií TArachide, la l*a(al(', le Coton ; le Harianier y murit ses Iruils el le Colucasla anli- qwirum cominiinóiiieiil a|i|ielé daris le pays Ijíname d'Ef;ypte esl depiiis pliisieurs siòcles inslallé sur les bords du ruisseau qiii s't>cliap|)e de la souree tliermale de iMonclii(|ue; ou supposc cette plante inlroduite par les rclifiieiíx IVanciscains qiii habitaient non loin de l;'! le convent de Nossa Seniiora do Desterro. Cette aroidée et VOocalis cernua représentent à notre connaissance les seules espèces subspontanées de TAIgarve. 1." Espcces apiiarlciiaiit à la ílorc de riiuropc ccnlralc Nous avons donné précédemment la liste des espèces appartenant h TEu- rope moyenne dispersées par loute la zoiíe des plaines et collines; ces espòces se relrouvenl en Alj;ar\e à peu d'excepliõns prés. Par contre, la llore du ceiílre de lEurofie est rejirésenlée dans les enviroiis de Monchi- que par uii ccrtuin nondire d'espèccs qui manquent dans une grande partia de cede zone et toul parliculiòremenl au S. du Tage. Nous citerons entre autres: Cardumiuc pratensis, Draba muralis, Are- narin monlana, llex AqidfoUum, lihumnm Frangula, Trifolium jiraleiise, var. pyreiíaicum, SarolhaDiiius scnparius, llcradcum SphonãijJnim, Loni- cera Pcriclymenuin, Calluna vulgaris. Eriça cinerca, Primula vulgaris, Sibthorpki enropaea, Calumlnllm Cltnopodiíim, Orcliis masnila, Cynosurus crisíaíus. Alia praeco.r, Jirdchypodiíim silvalicuni, et de nombreuses fou- gòres |)armi lesquelles: Ukvhnum Spicant, Osvmiida regalis, Cysloplcris frayilis, etc. Mais la [irésence de ces plantes caractérise prc-cisement le fácies montagneux de Monchique et de Eoia ; nous y reviendrons en trai- tant de la zone niontagneuse. En nous limitant à la zone des plaines et collines de TAIgarve, les espòces européennes ne nous ofirenl absolument aucun Irait particulier. Nous ne connaissons guòre qu'une seule espèce qui y soit localisée, le Carcx dislivlia Iluds; cette cypéracée recueillie prós de Villa Nova de 84 Portimão, sciilc lociliti^ coiiiini- (l.iiis toute l,'i Pétiiiisulc, est (''p.ilrnuTit sipnnlt''e (.ti Am('TÍ(|iii', aiix l^tiits Unis et nu liútroit de Mii^elliiii ; e'esl doiic une espèci' íi iiire disjoinle. 'i.° Espèces lio Ia (loie iiiniitcrranéciíiie fn Algarve Eli nous occii|i;iiil dos sedions du Nord et dii (lentrc iioiis avons nolé les espèces niéditerianéennes répanducs partoiít. Ces listes ajarit élé don- uòes nous croyons inulile de les reprndiiire iri. II en est de inèine pour les espèces localisées iiii S. du Tafíe et com- munes aux deux seetioiís de l'AieMitejo et à lAlfiarve, les listes en ont élé produites à {'occasion de létude de cliacutie des sedions de l'Alemtejo. En se reportant à ceij di\erses listes et en y ajoutant la suivanlc, on aura une idée sullisamnient exacle des espòces inéditerranéennes (jiii entrent dans la roínpositiou de la llore de lAlgarve. Liste des espèces iiiéditerranècnnes, localisées en Ali;.ir\e: Clematis cirrosa. Cl. Flammula, var. niaritima. If>p('C(>iin) priiiii?nl)t'ns. Mattiiiola par\illora. Ileliantlienium retrofraclun). ^ iola arliorescens, var. serraliOdia. Silene ttitlcnlata. Lavatera triioba. Erodiuin lacinialum. Ilippdcrepis ciliala. Iledvsarum capilaliini. Astrapaliis si's.iincus. A. líuceras. lionjeania liiisuta. Lotus cdiilis. ]>. ornithiipodididcs. Triloliuin paruiliinnn. (jenista Loiíelii. Anar;>ris loetida. Kundniannia sicula. Itupleuruni glaucum. Scandix auslralis. Vaillantia liispida. F>cnucoiiioii rutacTuliuni. Nait-rianella eriocarpa. Arternisia arborcsceiís. Centáurea áspera, var. stenoplijlla. C. coliina Cou\()!viiliis sicidus. C. ptTila|)('lalind('S. Litliospeiniuni frulicusiun. Cynofílossnm cheirifoliiim. Saivia \iridis. Sidcritis romana. I'rasinm inajus. Tcucriíini llacnsicrii. T. INcudo-Cliauiacpitvs. Limoniaslruni inonopetalum. Plurnba^o eumpea. IManta^d albicans. Althenia íiliroriiiis. Lcucoium lonf^ifolium. Hoinulea purpurasceiís. Narcissus odorus. N. serotiiMis. Cy perus rolundtis, \ar. inacroslaciíys. Aspiciiiuiu IV'tiarcliae. 85 l/iitie (ie CCS cspòccs a|i|)iiriiit (('[jciHlnnl .'iii N. (Narclssiis (iiliirus) (rau- (res (l(''|)iiss('iit iiii |)eii les limites de TAIfíarve; c'csl ainsi (jikí Clcmaíis cirrosa s'avaiice jusqir<\ Villa Nova de IMilioiílcs (Siid de TAIemlejo (jcci- dental), Cam-olrnlus siculus des enviroiis de ftlerlola (vallée dii (iiiadiana), se retroiive íi Formosiidio (Arrábida), AtKKjijyh foelida est représeiilé par (]uel(|iies iii(li\i(liis jirôs de Serpa (Aleiíilejo oriental), ainsi (jiie Cijnoglos- stim ilicirifdlium qiii remonte jiis(|iraii Tras-os-Montes. ;j." Es|ièccs ibéro-mauritaiiicniics cn Alijarvc Les espOices iháro-mauritanieniies apparfeiiant á la fois à cliacinu! des seclions et à rAlf;ar\e el díjà citées précédeminent sélôvent aii nomhre de 4(!. Nous y ajoulerons les siiivaiiles, parliculièies à cette dernière pro- vi nce : llalimium lasiocaUcinum. Ilelianthemiim ori^aniloliiim. Silene olitiisifolia. S. mellilera. Dianlluis líroteri, var. I)racliypliylliis. Hippoiíiarallinnn líoeconi. Galiiim campestre. Aspenila hirsuta. Glossopappiís clirysantliemoides. Calendida tomentosa. Centáurea criopliora. Onopordon macracanthum, var. mi- nor. Serralula llavescens. Jasione l)ie|diaro(loii. Linaria viscosa. Orij;anum compactam. Salvia oblongata. Passerina hiísiita. Aristolochia baetica. Euphorbia rupicola. E. medicapinea. Qiiercus Mirbeckii. Epliedra fragilis. Scilla maiiritanica. Macrocldoa tenacissima. Parmi ces espèces, llalimium lasiocahjrinum et Srilht maurilanica, ne soiit pas indiques en Espagne; Epliedra fruijilis qui habite aussi les iles atlanliques, remonte jusqu'à Villa Nova de Milfontes (sud de TAlemlejo Occidental) et il en est de mème du Qncrciis Mirbeckii. Les espèces paiticulières à TAIgarve sont donc au nombre de 26; le nombre de celles qui y croissent et se rencontrent dans d'autres secteurs ne s'élòve pas, nous Tavons dit, à plus de 46, soit un total de 72 espèces. Les espèces spéciales íi lAlgarve re[irésentent donc 36 "/o de ce total, soit un peu plus du liers. 86 4." Esp^cc.s iliériqiips dii spctciir do rAlij:ir\c Lk espiVfs ihtriíines dójii reiícniitrres dans Ics autres scclions et qiu- nous relrouvons en Alfiíirve s'élòvcnt à 9o dont : 27 espèces rópaiidiies par toiíle Ia /(ini', dii N. aii S. ; 17 commimcs à l'Alf;arve et à rAIemlcjo occideiilal ; (i a\ei' rAIemlcjo oriental: í-o eomiiiiines à eelte deriiii^re se- ction et íi celle du Ceiílre. Le rioiiihre des espèces ibiniques localisécs en Alfiarve s'élôve <\ .32, ce (|iii pmle à 127 le total des espèces ibèriques liaiiilanl TAl^Mive. Les espèces spèciales à l'Algarve sont les suivantes: Heseda ramosissima. Iberis contracta. Cislus l{iiiir;^aeaiius. Tiiberaria glubulnriae folia. Helianllieinnni villosuni. Ononis Bour^aei. O. crispa. Genista iiirsuta. » G. poUaiillios. * G. scorpioiíles. lllex xanlliocladiis. * Alclieinlllii coniiicopioides. * Saxilr.ijia j;lauces(('ns. Elaeoselinuin tenuiloliiMn. Pycnoconioii nila(Tiiliiim, \;\v. bae- ticiirn. Pyrethruni l]n\('ohiin. 1'eiideraea áurea. Pinardia anisocepbala. * Senecio praiidiílorus. » S. praealtus. Kentroplnlliini baeticwni. Lycímiti intricatiim (L. lm!opb>lum ' WeKv.\ Linaria satureioides. Thyimis lomentosus. Til. cepbaloliis. Sideritis arborescens. S. ungiistirolia. Armeria fiadilana. A. niMcr(ipli\lla Iui|diorbia (llenienlei. Narcissiis fjaditaniis. « N. Miiimtillonis. * N. joiii|uilloides. Trisetinn Diifourei. Les espèces niarc|uèes dime asléris<|ue, s'ohservenl siirtout aii >()isinaf;e de la zone inonlafitieiise (i\loncbi(|iie . Nous avons sigrialé dans la section de rAIemlcjo oriental (|uel(]tics es- pèces conimimes avec la règion sèclie du N. li. (TrÃs-os- .Montes). Ahhr- milla roniiirojiioidcí! et Piirflhrum /lurcíihnii en soni dautres exemples. JJ'aulre pari, Tulerariít ijldliulaiiarfoliii (pii liabite la seria deiValioiigo au N. du Douro reparall en Algarve snns siation inlermédiaire; il en esl de nicme de Ia variètc inajar apparlenant à celle espèce. \airissus jun- quilloides a élè Irouvé dans le inassif montagneux de Portalegre ; enfin, 87 d' locales ;8 lioiíl (!() locales (12.22%). 87 ibéro-manritanietuies (6.78 "/o ''""t li hr.úvíi 16,09 "/«). 108 ibériqucs (8,42%) donl 18 locales M6.66%). 60 endéniiqucs (4,67 "/„) donl 22 locales i36,6tí %), c'est-à-dire prés des deux tiers despèces spéciales. 89 Le S("c!ciii- (Ic rAlemIcjo uccidcnUil C()in|itc 10!)2 es|)cccs |)íiriiii Ics- qtielles, ii s'('ii liome : 33f) (Miropócrmrs (.'50.76 "/„) ddiil 10 lociílcs (2,Í)7%1. 517 iii(''(lilcnnn(''ci)n<'s (i7,3i*V,)) tiont 'i^ spriiiilcs (í,'i4'V||). 87 ilKTo-inaiiiiliitiicimcs ' (7.9o"/,|) tl<"it 2 spóeiiiles (2,21)'V„1. 9!) ilj('TÍ(|iics (í>.00%) (lonl, 12 s|h'tí;iI('s (12,02%!. 53 on(li'iiii(iucs (''-.S.^"/,!) (i? s.|g-í SÊ>^ ^-t-í ^fq S- £Í= sií -Sn 11 -S. -=-:« .*=?5 J2-2 Si 2 2 ?• "i- P5 '? ? c 9- ^ n ?■ = SR © § B li 1« "cÒ "õj "õ? 00 o o —1 ^í o .c ^o ^o .o ®^ ^ ^ z^ s^ •l.l UB Í s. ^ w 3 ^^ — . IS ►e 00 to -® -^ --S "i^ »> •-- T.- 1^ 1 Cl 00 -^1 hí c; o^ ^ S^ 2.^ -S^ "3- ^ 1 w s s.a Si. -s. 00 C« jP" ^ JP" "oip" 'wí*»^ V-i-t "VôOi Ve^^ ooo oco iP-c^ íN»0 C;íC = c ■ ©_, o^ ©_^ C 09 4^ ro Vi 2 'ÕÒ ,ÍS _-^l Oi J«& 00 íí X^»p- ítíod X?oo ??«« © *^ ^ ^ ^© ^ o** ©^ ©^ ©^ ©^ í^ era GO l-i: 'Í2 'ti ^ "^ -^ Z^ 00 ^b© J7i JS t "oo l* 00— CO|^ O"-^ ^^ hs. oi a> ooic co^ eo*2- t»** o^ ^ ^ ^ ^ *»1 © cr 5 ? 1 Õ õò õ 'Õc o o ri; "-1 'p' "o o >» p ^1-1/ o ■ wS:^ coc^ esto **§ ^cc ' ® • -2 ^ -^ --? ©* ©;^ ©^ ©^ ©__, i3 3 — cS ^S J3 S ^os ,*ÇOCO 'tó^, o**- Oi**- — fc— 00 t« -j ^^ ic« 1* os 00 tô c: 1 r"^ =^^ c~ o"" <= 1= 3 1 "^^ ÍI' ÍP« »?• Jíí* -® -5 -5 ^ -^ çT; ©^ ^ ©^ ©___, ■Jsi. = s 'S 'ío 'Í3 w o S^'- ^' M> ^bS "^ ^« oSí* o>« © «© ^ ^® ò^ ^ 2^ ^ ll O a o. Ctl ►a £* 5" O O 00 cn CO ••a »• o n 91 Si iious jctons un coiip (l'(i'il siir le Inbleau (jiii priTc^^dt-, nous voyons de suite Ia prèdominance des espèces européennes três ncllemrnl (Hablie dnns la scctioii di' Douro ou piles formeiít pliis d(; la moitié du coutiiípciít (57,58 "/(,). Ccttc préféreiico s'alliinie etuore dinaiitafíe si Toii nc con- sidere que les espèces localisées dans cette scciion, limitées dans leur extensiou vers le S. par la vall('^c du Mondego. 154 espèces siir 524, c'est-à-dire 29.38"/,,, sout dans ce cas et cette proporlion décroit si rapiíleuicnt dans les aulres secleurs qu'elle est róduilc h 8"/,, dans la section du Centre, íi 2,97"/,, dans TAleintejo Occidental, à O. dans les deux autres. La ]M'0|)orti(ui des espèces iliériqnes est presqu'aussi élevée dans le Douro qu'en Algarve, cette province bénéíiciaut du voisinage de la Gailice cotnine TAIgarve de celui de TAndalousie. Par contre, les espèces mínliterranéen- nes et ibÍMO-mauritanionnes y occupent la derni("'rc [)lace. Nous voyons au conlraire les espèces médherranèennes prí-ndre le pre- mier rang dans les autres sections, priucipalement dans rAlemtejo orien- tal, |)lus abrité que les autres des iidluences allantiques, et le mènie !'ait s'observe pour les espèces ibéro-mauriíanicinies. Mais cette section oíTre une proportion d'espèces ibériques moindre que les sections voisines; de plus elle ne possòde en propre aucune espere emlémUiue tandis cpie Ia pro- portion de ces espèces propres est considérable dans les autres sections puis qu'elle dopasse 20"/,, en Algarve, 32 "/^ dans le Douro, 35 et 36 "/^ dans les deux autres sections. II y a lieu cependaiit de faire remarquer que TAIgarve tiendrait incoii- testablement le premier rang pour les espèces lusifaniímnes, si nous y com- prenions TAndalousie qui en est géograpbiqnetnent inséparable. Un certain nombre d'espèces considèrées comine ibériques sont en réalité spèciales à tout le littoral S. et S. \\ . de la Péninsule. La statistique des espèces croissant dans la zone des plaines et collines étant connue, il nous parait èfre de quelque iniérèt de |)réciser encore le caractere ibéro-atlantique de cette végétation en indiquant les espèces qui en sont exclues. Hien ne nous semble plus propre à accentuer ce dernier trait, que la comparaison avec un pays nièdilerranéen voisin, la France mé- ridionale par exemple. Dèjà en étudiant précédemment Ia llore balopliile du littoral portugais, nous avions été frappés de Tabsence sur cette cote d'un certain nombre d"espècos communes sur les plages languedociennes: Echinojihora splnosa, Koeleria villosa, Ephedra dislachya, Síalice bellidifolia, Phtiiíayf) Cortiuli, Salirornia macroslachya. S. patula, S. Emeriri, Jiinciis anceps, J. com- pressus, Darlylis lilíoralis, etc, pour nous limiter i) (]url{|ues unes parmi les plus communes, qui ne s'observeiit jilus sur le littoral portugais. Le mème fait se presente avec |)lus d'intensité pour la zone des plaines 92 et colliiies. Lc Clwnv blanc (Quernis sessilillora, >iir. puhescem) fió(]ucnt (Jans toiít le domaiiie méditcrranóen ftiinç.iis à rexcliision dii Chêne pédon- culé u'{'ii sifíiiiiK'- qiit' flims la /mw Mioiila^ncusc si-ilie t'l encore à Irtat (le >raie rareie. 11 eii est de mèrne de l'iuus ImlciDii.sis, (icnisla Sroriiius, Thyiiuis ri//(/í/í'N. I.drandiila híifolia, fítixus semperrircns ; i\u\ doniinent daiis lei< '.•ari^Mies Miiinl|)éliéi'aiiies (!t soiit Iciul à fait inconmis en Portiifial. Le hiiis se rencuiitre il e>t >rai çà et lã, aii Ixird iles niisseaiix, daiis les lieiíx Irais, liaidtat suspeci, discordant avec celiii (|iie iioiis liii coniuiissons daiis le Mitli nuVlilerraiiéeii oíi il ahiindc. Le tnnail de AL (!li. Flahault siir la vègélation du Lanpuedoc ' nous a fréqiiemnienl servi de guide daiis le cotirs de cette étude. I)es listes qiii y figiirent, nous avnns exirail les esjières siii\antes enmnumes dans Tllérault. Daiirunes soni Ires rares dans la zone [Kirliigaise des plaines et collines comme Acer nwnspessulattum, Draha venia, Fumaiia ])iocuml)ens, Gtilium veriim, [.ntlijints pratensis, etc.; d'aulres, lotalemet!t ahsenles de cette zone, se reliijiient dans la zone niontagneuse : Cistus lanrifolins. Latliyrus Nissolia. Vicia onobrychioides. Cornus sangiiinea. Clirj sanlIíeiniMi) Lencantliemum. Hieracium Filosella. Carex acnta. Alopecunis agrestis. Avena ílavescens. Festuca durinscula. F. pratensis. Un plus graiid nondire, relativement communes dans les garigiies ou les liaies du Languedoc n'ont jamais été observées sur le territoire portu- gais; iioiis en avons cite jiliis liaiil les principales, nous y ajouterons les es()ôces suivantes : CIy[)eola .lontldaspi. Viola sepincola. Paronvcliia nivea. Lavatera marítima. Rhaninus inlectorius. Cneoruin tricocciíni. Paliurus anstralis. Coriaria myrlifolia. Evonymus europaeus. Anllivllis barha Jovis. Tetragonolobus siliipiosus. iMedicago disciformis. AL coronal a. Colutea arborescens. Citisus sessilillorus. Cereis Sili(piastrum. Cralaegus ru^^ciíionensis. 1'irus amvgdaliforniis. ' Cli. Flaliault — ])islríbHtion grogvaphique des vègélaux dans un coin du Languedoc. 93 Opopaiiax Cliiiiiiiiiiin. Ecliiiiops Uitro. Tviiinriiis l('ii((if;r;i|iluis. i*lia^iinl()ii s(ii'li. FJahaiill pdur le domaine laiifiiiedocieii de rOlivicr ' oii peiít les classer en tiois g;iou|»cs piincipaux: 1." I.es yyo/s comprenant les landes sau\ages et leuis toiírhiôres, les gaiigiies, maipiis, sons toiíles leiírs formes, en iin mot les associations sponlanóes. En outre des arbrcs, les plantes dominantes sont en majeure partie des esperes ligneuscs et vivaces, hulheiíses et tubóreiíses. 2." Les Ienes cullivécs ou en jaclière, les liaies, les muis, le bord des cbemins, les aboids des centres babitós. La llore en est composée en ma- jeure partie despèces annuelles ou bisanuelles. 3." Les eaiix el Icur raisimuip, prairies, rizières, bord des cours d'eau. On observe daiis ce gioupe de ^talions qiiclíjiies espèces locales, bcaucoup d'es|)èces ubiquistes et un certain nonibre d'espèces adventices. Les Bois; associations qui s'y rattachent La composition du sol est évidemmcnt Tun des principaux facleurs de Ia lormatidn de la forét; si certaines essences sont indiiT(''reiites. beau- roup léclaineiit iTupérieusemenl un sol siliteux tnndis (jiie d'aulres ne prospèrent qu'en terrain calcaire. Cest ainsi, qu'en Portugal du moins, la IMncMÍe {P. Piuea el /'. Pinastcr) les bois de Cliéiie pédoiirule ceux de Chéiie liéye no s'observent qu'en lerrains silicedx, tandis que le Clinw por- Itiguis Ç^uncus lusilanica) TOlivier, le Caroubier se renconlrent surlout en terrain calcaire. I)'aulre parte le ChiHie vrrl, peu i'xi;;eanl sur Ia qualité et la compo- sition du sol, croit indiiléreniment dans les sois siliceux on calcaircs. Con- trairement à ce qui s'obser\e dans le Laiiguedoc par exemple il est ici moiM^ ríqKindu dans les lerrains calcaires et y occupe, comparalivement nux antres essences. une placc três secondaire -, landis (pril abcuide dans les lerrains siliceux, seuI ou associo au ílii-nc liège. 11 en est de mème en ' (;ii. Flaliaull — /.'( ilislrilni/inii í/('ii(/rí//i/./V/»c des végétau.r dans un coin du l.an- guedor, p. lil cl suivanlcs. — .Mciiii|icllicr, IN'.i:i. 2 II csl à rciiian|iicr i|uc les tci-rains calcaiics nVicciípcnl qii'uii sixiciiic de la sur- face lolale du sul purlugais, le rcslo élant ocrupé par les turraius siliceux. 95 Ks|iiif;tR'. I)'a|iii',s 1). Máximo Liif;uiia ', rVeiise alTeclioniio pliis particuliè- remciit les sois sal)leux et léfiers provenant de la déc(>iii[) cliaux, landis qu'il (Mait admis qu'au' dcssus de 3 "/o loiii(i a été iolijet des |iatieiiles reclierclics de notre ami .Mr. lulwin .Kilinsldii. iNoiís aMnis [luisr a\ec IViiit daiis son tra- \ail ' aiiisi que dans les notes mamiscrites oldigeamnient commuiiiijiiées liar nn lintaiiiste sapare et oitseivaleiír .M. (lonvali) Sam[)ai(). ISoiis de- \()ns aiissi à notre ami et eollèj;ue .Mr. l . .Moller il im|iiirtaiites notes sur les environs de Coimbre. Gii\ce à ces cxcellents confiíres iious avons pu enritliir nos notes [lersonnelles et leur donner piíis de préeision. I. Chéne pédouculé iQuercus peduuculata) Nous avons vu que la distiihulion péogiaphique de ce Chíne correspond en Portugal à la partie de la zone qui jouit de rhumidilé la pins grande el la |iliis constante. L'extr'. dans la partie correspondante au versanl allanticjue ((lallice, Aleindouro liltor/d) oíi le second esl inconnu ou rarissime. Le Quercus sessili/lora esl au contrairá rópandu a TE. (Cata- logue) ou son congénere est exlrémement rare. Dans la partie intermédiaire à ces points exlròmes les deux cspèces se renconlrenl ensemblcs ou séparées. Fait remarquabie, c'est le Q. sessili- flora qui atteint les plus haules altitudes; il monte SOO" plus haut que le CMne pédoiiculé. L'association végítale qiii accompagne le Chéne pédonculé rappelle en partie la végélation du centre de TEurope. La présence du lloux [llex Aquifolium) est à cet égard assez caracté- ristique, ou peul y ajouler: Aquilegia vulgaris. Moenchia erecta. Hypericum perforatum. H. linariifolium. Rhamnus Frangiila. Potentilla procumbens. P. reptans. Hedera Helix. Hieracium boreale. Carjolopha sempervirens. Verónica olFicinalis. Digitaiis purpúrea. Calamintha Clinopodium. Teucrium Scorodunia. Euphorbia dulcis. E. amygdaloides. íris foelidissima. Polygonalum oUícinale. Luzula mullillora. L. Forsteri. L. campestris. Bracbypodium silvaticum Poa bidbosa. Allnrium Filix foemina. Aspidium Filix mas. A. spiíndosum. A. aculeatum. Pteris Aquilina, Toutes ces espòces sont frequentes, plusieurs d'entr'elle: Aquilegia vul- garis, Slellaria IJoIostea, Poleidilla procumbens, Hieracium boreale, Coryo- lopha sempervirens, Euphorbia dulcis, Luzula mullillora, sont localisées dans la section du Douro et ne se retrouvent plus dans le Centre et le S. • Pereira Coutinho — O*' Quercus de Portugal — Boletim da Sociedade Broleriana, vol. VI, 1888, p. 00 et suivantes. 7 xix 98 du pays. 0"fleiit plus au S. de Ia vallóc du iMondef;o. Nous les ciloiis pour méiiioire, leur rareie leur enlevanl une parlie de leur importance plijloí;é()f;rapliii|ue et marquant pour ainsi dire la limite extreme de leurs possibilites biologi(|ues: Barbarea vulgaris. Arahis hirsuta. Moeliringia triíiervia. Potentiila Fragariastrum. Platanthera bifi iilia. Malva moschata, Potentiila moiitaii (jeraiiium coluiiibinum. Melittis melissoplnllum Lu7.iila silvatica. geratiiifolia. II en est de môme des suivaiites, pourtant signalées çà et là daiis la zone des plaines et tollines: Helleborus foetidus. Linum gallirum. Anthriscus vulgaris. Solidago virga áurea. Pjretlirum (orjmbosum. IJetotiiru ofliciualis. Corjius Avellaiia. Agrostis interrujita. A part certaines espèces comme: Hellis silveslris, Physospermum aqui- legifolium, Arixlolochia Umíja, Gaiidiíiia frayilis, I\'anlurus lencllus, Vulpia ciliata, les espèces médilerríinóentios sont rares datis les sousbois du Chtne péiloncnle. II cotivient d'y ajouler ()uelques espèces ibériques telles que Ranuurnhis athcejideiis, Erodhim primulnceitm, Sttmíluunniis ijrandillortis, OmphaUidcs nilidii, lÂnaria Iriortiilhdphura, Authoxanílnini uiiiftruw, Mo- lineria laevis et surtout Cisím Itiisutus et Adeiiucarpns intcrmediíis; (|ui, malf;ré le nonibre des espèces européennes préciseiit bieti le faciès ibé- ri(jue de cette associatioti végétale. Quelques unes de ces espèces [Ompludodes nitida, Linaria Iriornilho- phora, AHtIuuaniliiim amaiitm) ne séleiídent [ias au S. de la vallée du Mondego; elles oiil doiic les iiièmes limites (|ue le ('hi'ne pédoiuulé. II en est de même de VAnemone alblJa, espèce endémique voisine à la fois des A. trlfda, A. nuiuiiciiloidcs et A. ncmorosa. (leite espèce abonde au N. de la vallée du Douro oii elle lemplace lolaleitient l'.-!. tiemorosa, avec lai|uelle elle a ótè souveiil conlotidue. Mentionnons encore une forme lo- cale de V /■'ujilidiliia ainyndnhiidrs, V E lliichlienii. Celte tiotion générale de la coiuposiliiin de ces sousbois de Cliènes reste forcément un peu in- décise, ces arbres ne formant dans la plaine que des bosqucts et non de 99 véritables forèts. Eii oulre, le m(''lari^'(' des Ciiònes et des Piíis ólnlilit Cor- cémeiít un fiision entre les soiisbois des deux essences, du moins datis la sectioii dii riíMe pàlonculé. Diiiis les lislcs qiii siiivenl, les es|)('ces duiil les iioms soiit cii ilulique sonl les [)lus abondantes; les plus rares sont suivies d'un (r). líspòces européemies apparlenant A rassociation du Houvre: Â. Spócialcs aii sccteur dii Douro (et à la zoiíe niontagnease) Aquilegia vulgaris. Barbarea vulgaris (r). Arabis liirsuta (r). Slellaria Iloloslea. Moclirinpia tjiiiervia (<. r). Hypericum perforutuin, var. genui- luiin. Malva moschata, var. geraniifolia. Jlex aquifolium. Rhamiius Franquia. Geraiiiuni coliimbiiiuni (r). Polenlilla Fragariastrum. Potentilla reptans {t. r.). P. montana {>:). P. iirocumbens. Riibus ieucostachys. Hlerarinm boreale. Dij^italis purpúrea. ( 'iiryolopha srnipervirens. Melittis uielissoplijllum. Eiiphorbia duJcis. Plalantliera bifolia (r). Luzula silvalica (/•). L. muhi/lora. \i. Couniiunes à dautres secteurs Helleborus foelidus (r). Moencliid errrla. Lluuni f-ailicuiu (c). Hypericum Aiuirosaenium. H. linearifolium. TrifoUum praiense. Fragaria vesca. Geum Urbanum. Antbriscus vul^jaris (r). Hedera Helix. Solidago virga áurea (r). Pyrethrum corymbosum (r) Primula vulgaris. Verónica oílicinalis. Calaminta Clinopodium, Betonica officinalis. Teucrhiin Scorudoit ia . El iplid rli ia a mygdalo ides . Ulmus campestris (r). Coryhis Aveilana (/). Poltjgonatuin o/ficinale. Luzula Forslerii. L. catnpestris. fírachypodium silvaticutn. Agrostis interrupta (r). Poa bulbosa. Alhyrium Filix foemina. Aspidium Filix mas. A. spitmlosum. A. aculealum. 100 Espèces méditérranéennes iippartenant à rassociation du Kouvre: Khamiius Alaterims (r). Lallijnis Cluncnuin [t. r.). L. setifoliiis (/■). Adoiiociíipiis iiiterincdiíis. Uuhiis dií>rolor. Pliyso.spermum (iquileíjifolium . fíellis silvestris. Aristolocliia longa. Orcliis pseudo sambucina (í. r.). Carrx at-diposlvla (r). (íaudiíiia frmjilis. Ndrtiunts tencllus. Vulpia ciliala. V. gcniculiitii. Piplallierum paradoxum (r). Espèces ibériques (* spéciales au secteur) : Ranunculus adscendens. Cislus hirsuíus. Erodiíim primulacetim. Saralhamiius gniitdl/lorus. Centáurea rivularis. Crepis lampsanoides (r). 1'icris lonpifolia. Echiuni lusuhitum. » IJnaria Iviorxithnjihnra. * Antlioxaiilliuni amuruni. ílolineria laevis. Avena albiiiervis. Espèces endémiques (spéciales au secteur): * AnemoHP allnda. * ^'('r()Ili(•il micriíiitlia (r). * Ku|j|i(irl)ia liuilitienii. * Orcliis máscula, \nr. Marizii (r). * Paradisea lilinsfrum, var. iusitani- cum r * Nardurus patens [r). On remarijuera la propoitioti vraimetit ínorme d'espèces européennes, plus de (50 "'/ii conipariíe à celle des espèces méditérranéennes ou ibériques qui i/atteifinonl pas niéme 20*'/"' II. La Pinéde, Pin maritime (Pin Pinasterl Kn Portugal la Pinéde n'est ronstituée qtie par deux espèces: le Pin tnarilime ou Pin des Laiules el le l'iit Pignon ou l'iti parasdl. I.e /'//» sil- vestre, si répaiidu daiis toule IKiirope septentrionale, et centrale, alionde également dans la parlie \. et N. K. de la Péninsuie ibérique, loutcfois il n'est represente en Portugal (|ue dans la liaute zone monlagneuse, à partir 101 de 13Í0'" et par des f;nni|)es si pcii impurlíitils qirils .naiciil jiis(]ii"ici écliappé auv iiivestij;iili(ttis des foresliers '. Les Piítiis Laricio, P. monlanu, P. Iialcpetisis, VAhics jiccliiuila (|iii for- meiít (laiis la |)orli()n cspagtiole de Ia ['éniiisule des peuplenu^iils asse/, irn- porlaiits soiil incoiimis à Télat spontaiió daiis Ia partie portiifíaise. (leite exclusidii doit c^tre atlriliuri' 'saulpoiír le pin d'A!e|); à ialisciice des liautes montajíiies; les plus liauts soiiiinets n'}' d(''|)assarit pas 2000"' dallitude. Nous avons vii que le domaine du Pin maritime s'éteiid, en Portiifjal, de Ia vallée du Taf^e jus(|n'au IMiidio et des rives de rOcran, jus(ju'à une asse/, liaute altitude (1000'"), sur les versaiils occidentaux des moiitugnes qui s'élèvent entre ces deux íleuves. Exposée aux vents maritimes, cette région est la plus luimide du pavs. Les pluies et par suite le climat va- rient singulièrenienl, suivaiit qu'on se tiouve au N. an au S. de ce vaste domaine iorestier; ces différences se traduisent par d'importants modifica- lions dans la composition des associations végótales qui accompagnent Ia Pinède. Au N. de la valh^e du Douro, les inoiítapnes sont três rapprochées de la cole, le sol est giaiiitique. Au S. de cette limite, la bande de plaiiies qui s'interpose entre les massils nioiilagneux et le liltoral devient de plus en plus large à mesure qu'on s'approche de la vallée du Tage et le sol est formt' d'autres éléments; ce sont le plus souvent des snbles quartzeux plus ou moins reliés par de Targile. Aussi, dans le N. du pays, le Clu'ne pédonculé, et la flore qui lui est propre, cohabitent-t-ils souvent avec le Pin marilime, tandis que déjà vers le Centre, il n'est pas rare de voir rVeiise, le Clwne liége, le Pin pignon et une llore plus nettement méditerranéeime s'incorporer à la Pinòde, alors que le Chéne pnlonculé a depuis longtem|)s disparu. A. L'associatioD du Pin maritime dans ia seclion du Nord Les espèces lignenses qui donnent aux bois de Pins, aux «Matlos'^)) et aux « Tojaes •'» de la section du iNord leur note caractéristique appartien- ' Vuyez Revista florestal, Aveiro, 1895, p. 13 et Journal de Botaniqne, 1894, p. 401 et 189o, p. 72. 2 Le «Mattoo c'est la lande ou la garigue siliceuse; la garigue calcaire ou domine ie Quercus rorcifera, en portugais Carraxro (l)ourreau), devient le «Carroscrt/". Le sul plus ou moins acciílenté, les coUines coiivcrtes d'une végétation généralement ligneuse, entre laípielle prcnnent place (|uel(jues esp<''ces lierbacées, preiínent dans le pays le nom de «Monlrs« uu uMontados«. La présence de Pins cliange leur qualilicatiun eu celle de «Pinhal» (au pluriel "Vinhaes'). ' Lorsque doniinent les Génistées épineuses, la stalion assez aualogue aux maquis 102 neiít [)riiiri[)alemt'iit nux G^iiistrcs, ;iiix Cislinórs et niix Krirací'ps. Ces tNpcs (ioniitiiínls li.il)ilent eii mnjeiire partic l'Kiiro|ie oicidcntale et la FíTiinsule ibÍTÍquc. Quelqiies uns sonl communs à cette Póninsiile et à I'Afri(]ue maiiiilaiiicniie; (jiiaiil à ceux ap|iartenaiit aii bassin inóditorra- néen |)ro|)reiiiciit dit, lis soiit eii pelit iiomiire, coiii|iarali\eiiH'iil siirloul aux autres sertions. II est iritéressant d'examiner rapidement la distribufion de ces es|)èces sociales li^neiises dans la zone des plaines et coliiiies. Qiielqucs unes comme : CaUimn niU/dris, (^islns lursuíus, Haliniium ncymniiles, Eriça hisilanica, E. australL'!, E. umbelltila, (irnisía Irianiiillio.s, Llcx lutinis, Arbutus Unedn, séiòvent à une certaine altitude c), n'ábandonnent jias le domaine du Chéne pédonculé dont elles adoptent les limites. Par conlre, Eriça arbórea, E. scoparia, Helianthemnm I.ibaiiolis, ainsi que beaucoup dautres espèces qui abondent au S. de la vallée du Mon- dego, sonl inconniis dans la section du N. oii n'y existent i|u'à lélat de vraie rareté '. Toutes les espèces citóes précédemment. sociales dans toute la force du terme prin(i|ialemenl 1(ís Cislus, ílalimium et Ericit, cou\rent de grands espaces de tcirain à Tinstar de notre bruuTe vul;;aire [Calluiia] et coiisti- tuent, comme nous venons de le dire, en deliors de la Pint^de les «Mallos», les n Montes» et les <(7ojaes«. Cependant, là ou le sol n'est pas occupé par ces plantes envahissantes, prend le noiíi de <'Mntt(ifjal'- foii Matta(iiiesn) mi oni'(ire lic aTojal» au plurici «Tnjaesv du Dora de 'Tnjo» smis loquei ou designe lialjiluellonienl lu» lies el les Genista épi- neux. ' L'Erica scoparia. E. nrhorea et beaucoup de types niéditerranéens rares ou absents de la sectidu N aliundcnt néaurnoins au N. du i)onro, mais seulemenl dans la zone inoiílagneuse et pnibalilement sur li's veisanis (irieutés a TH. Oite noliou de rmientatidii, généi/ilciiient né.uliiiée par les rnlledeuis, a cependant une grande im- piirlanre. On sail i|ue ii;iiis la si'na d'Ksln'lla. jiar exemple, les espéees médiíerra- néiiiines (|iii ne siHèveiit iruére au dessus de 4tMI"' sur li'S versanis espusés aux venis liumides de la mer, depasseiii ^(10'" sim- les versanis upposés, dú lair csl plus sec el les ciindltions biul()gii|iies bieii diUérenles. 103 ou voit se rl('!V('Ioppor uno llore Iròs vnri^-c compostH' (l'espíices lipnouscs l)ull)('ust's el licrl)act''cs tellcs (pie Cisliis sdlvlfolins, Myrlus coinmunis, Liílio.spenmim proslvalum, Lavatidula Slocrha.t, Tliymus coes/iídcius, Le- pidoiilwrum repamium, Silcne birsutu, S. Kdhri/Ivra, Myosolis versiculnr, AiKinltinum bellidifoliiim, luberoria variabilis, 7'. vulyaris, ISanissus triandius, irnlMuema U"lbocn(lliim, Srilla innuopbyllos, Ornltlwyalum luii- folium, Nardunis lenellus. ele. Le curieux Drosophyllum lusitanicutn (('lie inléressaiile Droséracée nux loii|;iu's Icuilles en iorme de Icntiirulfs, irpniKluc (l;ins los torraius soes, se pliiil (laiis les pailies eiisoleiilées eu sociólé dcs Iliilimiam el des IHc- rosparluin. Çíi et ià, dominant celte végélaliou basse, ou voil s'(''lever des huissoiis de f;rimds fieuéls (Sarolhdinnus (ivaiidiflonis et S. Wehcitsrhií) les liai)i|)es érigées de V Aspkodelus lusitaiiiciis, les inllorescentes du Tbd- psia villusa ou du Maryolia (Laserpitium) gummifera, le lout dépassé par les liaules panicules d'iine firaminée (•óanle le Mítcroilihid urcnaria. Parmi les plantes qui, dans eelle province. conlrihuent à lormer le lápis vegetal de la Finède, cilons parmi les plus lépundues: + Spergularia capillagea. + Silene iiutans. Reseda media. + Tuberaria globulariaefolia. + Ilypericum pulclirum. Lotus hispidus. Phjsospeiinuin aquilcgium. Bellis silveslris. Campânula LoelTlingii. Eriça ciliaris. Pedicularis lusitanica. Odonlites tenuiíolia. Gladiolus lleuteri. Serapias cordigera. Simelhis bicolor. Juncus capitatus. Voí\ bulbosa. Agroslis setacea. A. castellana. + A. Iruncalula. hriza máxima. Vulpia ciliata. Anthoxanthum aristatum. Avena Tliorei. Danllionia decumbens. Les espO-ces précédóes d'uiie croix sont localis6es dans la section du N. D'aulres espèces habilent encore la jiinòde de la section N. ; si elles n'y ont pas Timportance numériípie des precedentes elles com|)l(^tent néan- moins la phjsionomie de Tensemble. Les espèces précédées d'une + sont spéciales à la section N. Ce sont: + Ranunculus bupleuroides. R. adscendens. Astrocarpus Clusii. + Arenaria montana. Viola lancifolia. Polygala vulgaris. + Helianlhemum vulgare. Linum angustiíolium. lOi Haiiiola linoidcs. Hhiimnus Alatcriuis. Ilypericiim liiieiírifolium. H. Iiiimifusuni. il. perforatum typo. I^dtus rorniculatiis. Oriiillio|)iis ebracleatus. Vicia vcstita. V. lulea. V. pracilis. V. lelrasperma. Trifolium ar\eiise. Tr. aiif^ustifolium. Tr. filiforme. Tr. pliimeratiim. Tr. minus. Dorjcniiim Gerardi. Poterium Spacliiammi. Poteiililla rorniciililla. Conopodium demidalum. + Siiccisa piíiDatifida. Ormeiíis nobilis. Fuiicaria odora. Senccio foliosus. S. lividiis. + Leucaiithemum viilgare. Carlina corvmbosa. + Ceriíaurea iinil)ata. Cirsium lilipciídulum. + Serratula Seoanei. Toipis harbala. T. umbcllala. Andryaia iiitegrifolia. Lobeíia urens. Jasione montana. Aiiagallis linirolium. Phill>rea aníjiistifolin. Erjtbraca cfiitauriíim. Gentia na Piieiimonanthe. Cusriita K|)ilh}miini. C. pbirillora '. C. macroccpbabi -. + Tbymtis Zygis. Cala min tlia Ciinopodiíini. C>timis llvpocistis ■'. Betonica tilliriíialis. Plantago Itcllardi. Dapliiif (iiiidiíirn. Orchis maculala. O. Morio. O. picla. + Plalantbt-ra bifolia. Narcissiis Bulbocudium. N. rellfxiis. + N. pseudo lj[arcissus. Crocus serotiiiiis. Merendera montana. Urginea Scilla. Scilia Hambiirei. Sc. auliimrialis. Sc. itabra. Sc. campaniilata. Leucoiíim aiittimnalc. Ainipsis jilobiisa. + Antboxantiiiim amarum. Agrostis .liircssi. Descbampsia llexuosa. Aloiinia cocrulca. Moiiiieria iniiiiita. Danthoiiia dcLumbcns. Vulpia Broteri. ' Parasite siir l'lc.r ou .lulres Leguniineuses. ' l'iiiasitt' sur Ics In iivéres. ' l'arusite sur Cistus íiirsuíus, Ilalimium occidentule. Tubníiria glohiluruiefolia. 105 Qiiant íi leiír /'poqiie de flornison noiís savons prArc íi Mr. Johnstori, qiii s'est s|)(''ci)ilemt'nt dcciípi'' de In llorc dcs ciiviroiis de Forlo, (jiie les premiares lleurs (pii apparaissent dans le sous bois de la Pinèd(! soiit coll(!S des liellis perennis, Ulhaspermum proMralum, Narris.tiis Irinudrus, Scilla vwnophyllos, ccs deniic^rcs doniiiiiinl avec 'l'ricli(Hiciiitt Itulbocwlium, Pc- dicularis lusilanica (espòce voisiiie du P. silraliai doiit elle iiV-sl pour certains botaiiistcs (prune variété), Potenlilla 'íormeiílilla. l.'1'lex euro- peus y alxxide aiiisi (piT'. iianus, ce dernier vers la montagiie; lihamnus Alaternus v est tr(>s rare. En Mars, entre les toulTes ileuries de Cishis salvifoliiis le lápis vegetal s'í'maille des lleurs violeltes du Viola lancifolia et du Jasione montana, qui ajoutent leur note discrète h la lloraison procedente. Les plantes bid- beuses sont représentíes par: Uomulea llulbocodinm, Narcissus Bulboco- dium, N. re/lexus, N. pseudo ISarcissus, Scilla monophylla, Sc. ilalica, Sc. campannlala, Sc. Ramburei, OníilhoijaJum imifolium. Les lleurs jaunes dominent avec Tuberaria variabilis, Lotus cornicutatus, entre lesqiiels se font place Astrocarpm Clusii, Dabuecia polifolia, Sime- this bicolor, Irès abondant, Conopodium denuditlum, Planiago Bellardi, ce dernier une vraie rareté dans cette flore. Le Cylinus Hijpocistis perce modestement sous les touffes de Cistu-g hirsulus, d'Halimiuw occideiitule, de Tuberaria ijlobulariaefolia, landis que VErica timbellala, Tune des es- pèces dominantes des coleaux se reconnait de loin à la teinte rose dont il colore la montagne. En Mai, cette flore déjíi brillaiite s'enricliit encore de Lavandula Sloe- chás, AtUKiatlis linifolia, Pulicaria odora, Erijlliraea cenlaurium, E. mari- tima, Helianthemum vuhjare, Cirsium filipendulum, espèce qui remplace ici le C. bulbosum avec leqiiel il a 6t6 souvent confondu. Les parties hu- mides et tourbeuses présentent le petit Cicendia filiformis, Serapias cor- digera, Orchis laxi/lora, O. corioplwra, Carum verlicillalum, Genliana Pneumonanlhe, Orchis mactilata et Plalaníhera bifolia. Les parties les plus sècbes nous monlrent en Juin le curieux Droso- phyllum lusitanicum aux grandes corolles jaunes, au fácies de jeune pin couvert de rosée, qui lui à fait donner par le vulgaire le nom de (< Pi- nheiro orvalhado» nous le retrouverons dt^sormais dans toute Tétendue de la zone. Partout dominent maintenant: Gladiolus Reuleri, Lepidophorum repan- dum, Halimium ocymoides, Tolpis barbala, Silene hirsuta, Hipericum lineari- foliwn, Anarrhinum bellidifolium, Carlina corymbosa, Tuberaria riilgaris, T. globulariaefolia, Hypericum perforatum, H. pulchrum, Physospermum aquilegifolium, Ihapsia viltosa, Eriça cinerea, Margotlia gummifera, Cus- euta Epithymum (sur les Ajoncs), Jietonica officinalis, Daphne Gnidium, auxquels s'ajoutent en Juillet et Aoút : Dorycniopsis Gerardi, Sue- 106 cisa pinnali/tda, Odantiles temiifolia, Serralula Sroanei, Leucoimu au- tumnale. (-('Itf (liMiii(Te ospòrc fiiil |iri''\oir rn[)|i.irili()ti de l.i llore iiutoniiuile, reprísenlée diiiis lii Piíiòdc |iiir qiiel(|ues mies des espòfcs iirécédenles .iiix- (juelles s'ajoiiteiil : Mereiuleia inoiílana, Crociis seradmis, Urginea Scilla, Callunii viiltjaris trO's iil)()iM'nnt. Srllla aiilumiinlis. Lv Dahoeria jmti folia esl eii lleiír dcpiiis Ic iiiuis de Mais, sa llor.iisoii est doiic presíjuiiiinler- rompue. Kn \o\fmljrc el Deccmljrc llctirisscrit \' .\rhutiis ['iiedo, VOiihimiInssum lusilaiiiriim et une |i!irlie des espòies si;;tialres eii J.iinier el l'"é^rie|•. Dans les parlies tourbeuses oii marécapeuses de la Piíiède et des lan- des, cniissenl I Icx tunius el (Inilsín falrala. Une antre es|iè(e aiix épines puissaiiles et cruciriumes [(ienisla borberiílva] est cependant pltis irpaiidue dans la zone motilafineuse dii N. ^^ . de la Péninsule ((iallice el alinho). 11 en esl de nièrne dii rare Curei, Duriaei '. I)'autres Ctire.T C. panicca, C. Uederi, C. leporina) hornós au S. |iíir la \allée dii .Moiidefjo ne se len- conlrent plus dans les stalioiís analopues du centre et du Sud du pays. \.' Ihjjicricum Elodes ahonde d.ins ces tonrbières avec les spliaifjnes et la lloie (|iii leiír est parliculiòre : Ujiilnicohjle vKhjnris, Drosera inlerniedia, Anagallis tenella. Eriça ciliaris, Valilemlienjiii Iwileracea. Arnica monlana, Scutellaria minar, Isnardia paluslrls, (arnm rerlicilUilum, etc. — Aiipn'^s d"espèces européennes telles ipie S/iiraca l Imaria, (ienliana l^neutnonan- eiioiis pour ia Piíiède, les Génistées, les Ericacées (Genista (riacanlliot et Eriça timbellata principnlement), jouent souvenl le ■r(Me le plus important dans les sois légers voisiiis du littoral, oii les Cisti- nées oiil une ini[)ortaiue lelatiNenient secondaire. La llore y est composée d'un grand nombre d'espèces. Un peu plus vers Tinlérieur, dans les sois de plus aticienne formation. les Plerosjiiirium, et surtout Cisliis hirsulus, Uaiimium nccideitlali; II. ocymoldes, soiil les espòces dominaiiles, ròle qu'ils délenaient déjà dans certaines stations au N. du Douro et qu'ils conservent dans la r^'gion monlagneuse de TEst. Di»eises espèces de Hruyòres s'v nuMent, parfois en assez forte propor- lion; VHalitnium halimifolium, le Quercus liumilis vieiínenl encore sajouter à celte végétatioii dójíi si carac(éri>tique. Tous ces arbrisseaux, espèccs sociales pour la plupart, ini|)riinenl à ces landes une pbjsionomie blen nettemenl jic-ninsulaire. Ouel(]u'imporlanles ipie soieiít les modifications qui se produisent dans rassocialioii de la rinède, les sous bois ()résentent donc. avec de noiíveaux élénients, une iérie d'espèces déjà coniinunes dans le nord et qui conser- vent à peu prés le méme degré de IVéipience dans toute létendue du do- maine. Cest ainsi (jue nous voyons aux environs de Coínibre par exemple le Genlata (ridcauílios; les Cistiis hirsulus et C. salvifulius, V Uaiimium ocymoides; les Eriai cinerea, E. umhellulu, le Culluna x-ulgaris, se niéler aux IJlex Jussiaei, L>. opislolepis, U. scaber; au Cisíus crisptts et à VIIull- mium lialimipilium; aux Ericd arbórea, E. scoparia et E. mediterrânea '. lin nièine tenips, les Çuercus Suber, Q. lusliaiiica et Q. coccifera ap- paraissenl dans la coniposition; le Quercus liumilis y domine souvent, éíi- minanl parfois toute autre \égétalion et constituant seul alors le sousbois loul entier '^. Avec les Génistées, les Ericacées, les Cistinées, croissent encore Da- • Remarquons en passanl que malpró son nom, VErira mediterratiea n'a jamais óté observée dans le hassin niéditfrniiiécn. Sa disirilmlion est notleiíient atlantiqnc, comme celle de IK. hiailunira par i-xiMiiiile. .Mais cclli! ri nc dépasse pas rA(|iiilaiiie landis (\\w VE- vwililerranen reniniiii' vers le N. ju?ipi'a llrlandf. ' I^e Quercus liumilis esl nn arhrisseau dépassant rareiíienl I" de hauteur. Três voisin du Q. lusilaiiica au |ininl de viie líotanique, 11 liiibiie aussi la nn^iiie rí^gion el s'élei]d au dela du Ta^'e jiisipi'en Ali;arve. Espéce émineinineiil sociale, aux rliizoines drageonnaiils, son eiivaliissanle végélatioii porte préjudice aii rcpciíplenienl des pins par semis naturels. {Vny. Pereira Coutinho — Os Quercus de Portugal). 111 phne (ínidiíim, Lavandula sloechas, Asiihodclus htsitanicus, et (I(í nom- hiTiiscs [ilaiilcs lifibacres píirini Icsíim-llcs : Aucnioiíe palmiila, Knnun- ciilns /hihclldíHS, R. (uhccinlens, Astrorarinis Cliisii, iubiraria varluhilis, ConopuJium aiiiillifolium, Asparuf/us aplujllus, Ornilhoijuhiin unifolium, Trichoiicind lUdbocodlum. Care.v loníjisela [C. Uniiii), (\ drprc.ssa. Une Luziili; aiiiiuflle (iiif;iiuiiie di-s Ciiiuirics i7>. piirpitrea] y abonde ile mime que L. Forsteri, L. campestris et L. multi flora . Le Drosophyllum htsilanicum fait tiòs souvent pailic de cette associa- tioii, soit datis les Fini-des à sujeis es|)ar(''s, sdit daiis los laudes composées de Cistitii-es, iVErica, de Lavandiãa ou de 1'lerosiiarlinn. Cetic siiif,'uliòre Droscraféc vit en petites colouies assez clairsemées, uinis elle est três répaudue. On observe encore prós de Colinbre 1(! dslus jiolymorplitts [C. incanns Gr. et (jodr) déjà signalé h celte uiiíiiie localitó par Clusiiis (1576). Cette espèce rra été obsor\t'e nulle part ailleurs en Portugal, elle est rare en Espagne et signalée seulemenl dans la parlie orieiílale; c'est donc une espèce disjointe que nous ne citons que pour mémoire '. La Pinòde voisine du iittoral prósente un fácies diílérent de celui que nous venons d'examiiier. Le Pinlial do Urso, celui de Marinha Grande, nous olTriront une llore spéciale à la Pinède voisine des dunes. On y observe une série d'espèces qui ne s'éloignent guère de la cote : Corema album, rare dans le N. devient de plus en plus íréqueni ; Halimhim JJbanolis, espèce ibéro-maiiritanienne apparait et se répand le long du Iittoral jus- qu'en Algarve. Armeria Welwilschii est caractéristique de la Piíiède litto- rale du Centre de mème que Ulex (Slauracanllim) spariioides. Ce curieux ajonc cendré argente aux llcurs jaune pàle, répandu jus- qu'au Cap Carvoeiro prés Peniche envoie des colonies à 40 kilomètres dans rintérieur du pays, jusque dans la lande qui occupe la base du Monte-.lunto. Le Myrica Faya des Açores [irend dans cette Pinòde littorale rimportance d'un arbre forestier; nous le reverrons à Cintra et en Algarve à Monchique. On y remarque parmi les espèces herbacées Sikiie hirsuta, Erodium Jucquinianum, Ornilhopus isllimocarpos, O. repandus, Lotus his- pidus, Ononis mitissima, Lepklophorum repandum, Evax asterisci flora. Cen- táurea polyacautha, etc. Dans certaincs parties tourbeuses ou marécageuses des bois de Pins des environs de Coímbre croissent avec le Sphagnum, Drosera interme- 1 II en est de niéme du Cislus Clmii (■líalciiicnt citi; et lii;uré á la nii^me épo(|iie par Ciusius (|in''s Cliãn di; Maçans et 1'ayalvo) (^ |)ar Touniefurt, mais (jui n'a pas été retruuvé depuis. Ce Cisle áljoiíde cependanl daus le S. E. de rEspagnc, sa pré- seiíce 60 Portugal est três rationnelle. 112 (lia ', Arnica montaiia, Pinguicula lusilanica. Eriça eiliaris, IHecehrum rerlirillalitm, Jiiurm rifitsus, Hyjierlcum Elodea, Menllia (iquadai, Eleo- eharis paluslris, .Sf/r/n/s Sarii, et le Cenlaurca i(lit)inos(i, nu\ longues li{íes (k-pnssant l^.OO. Le Fuirena ptibescens, le Spiíanlhes aeslivaiis, s y rencoiilreni t'f;:ileíH(Mit par places. l,:i loiírliiiie dii Piíiliiil do Urso par exemple, pliis proche du liltornl, presente: Hydrocolyle vuhjaris. Eriça lelralix, Ayroslis Juressii, Schoeniis nigricans, Scirpua pungens, Carcx fJavn, C. laeviyala. Le Juiicus acuti- florus s'y prí-sente sons une forme aiistriíle [Juitcus ruyosus Steiidel.) à distribution nettement limitée aiix plaiiics du Centre et du Sud. Cest aussi Tunique localité porlugaise du Hhyuchospora alba et prohabienient sa li- mite extrí-me vers le S. \N . Les environs de Caldas da Haiidia ollVent encore un excelleiít type de la llore de la Pinéde dans la sectioii du Centre. Les Chêiies liéye s'asso- cient phis nombreux aux l'iiis; (juel(|ues exemplaires d'ilalimium Dcciden- lale re[)rí'sentent la station Ia pliis nií-ridiunale de eelte Cistiiiée de la zone monlagneuse. L'l lex curopaeiís encore asse/. fré(]uent s') observe a\ec sa variété lalebraclealus caracléristique de la Pinòde centrale. Les Genisla triacanlhos, et surtout Eriça scoparia et Plerasparlum slcnoplerum tien- nent une place importante dans cette association a\ec: Sardlliaiimus yraii- diflorus. Pliillyrea anguslifolia. Eriça umbellata, Cistus hirsutas, C. cris- pas, Dapline Gnidium, Calluna vulgaris, Lavandtda síoechas, L. pedun- eulata. Le tapis vegetal releve çíi et là par les inílorescences des Thapsia vil- losa, 7". viiitor, MiiryoUia yummifera e( des coioiíies, tV liiula odora et de Lepidophorum repandum, curieuse Anlbeinidée eiuléniiijue rappelanl le Chrysanlltemum Myconis est surtout lormé par: Helianthemum Tuberaria. H. gutlatum. Ilypericum liumifiisum. Doruniopsis (ierardi. Anthyllis lotoides. Scorpiurus vermirulnta. Ornitbopus re|pandus. O. istlimocarpus. Trifolium glomeratum. Tr. striatum. Gonopodium capillifolium. Pterocepbalus I$roussonetii. Serratula piímatifida. Ilypoeliaeris glabra. Andryala integrifolia. Erytbraea nniritima. Anarrliin\im hellidiíolium. Corynepborus canescens. C. fascicnlalus. Dantbouia decumbens. • Drosera rotundifolin nc s'iibservo pas dans la zone des plaines et collines. ré fugiu dans la monlagne, il Jcsccnd rarenieut au dessous de ISOO". iiâ Noii loiíi (lo Ciildíis, les l)ords marécíifçeux de Io la{,'uiie dOhidos rioiiS offrent d"iiiilies lypes de In llore des tourbicVcs. On y troiive Myrica (iale, (ícnlitimi riininimiaiillii'. i. dcinrssn, Orrliis lali folia, í.dlhyius jinhislris, l.ysiinnrliid viduítris. Cirsium /laluslre, .liinnts Uuiiprurarpus, J. Fonlanesii, Carex prndula. ('. luniinilola. \iir. Iitsilaiuca. I.e Lmcanthcmum lacustre, si em|)liiM'' iiiiJDiirdliiii diiiis les jardins croil cii (oiides (•(inlliiciilcs siir le 1)01(1 de ccIIl- lii};iitic, siMilc localilé coniiue de la Priiiiisule iljériqiie. Knfiii on y voil aiissi lírica ciliaris, K. Telrali.r, Cirsium Wviwilscitii, Centáurea idiginosa cl luiphorliia idiginosa espores classiqties des lourbiòres porlu- gaises. Dès qiroii péiuMre dans la liasse vall(''e du Tage, limitóe au N. W. par les (dignes de Ttures Novas», cliaiiie de collines (|iii court N. E.-S. VV., on conslnle d'inipor(aiites dilitrences dans Ia ílorule de la Pin(''de et des landes. On renconlre phis iKViuemment le Pin pitpion. précurseur de la région alenil('jane el d'une llore plns neltemçnt niíHliterraní^-enne. Aux espèces coniimines dans le N. viennent s'ajonter tertains types caraclé- risliqiies de la l'in(\le au S. du Tage. Le Thynnis rillosus devient plus coniuuin, Vilcx llclicilschianus abonde dans la Finède d'Azambuja comme sur la rive ganche dn Tage '. Nous voyons apparatlre pour la première fois: Brassica oxyrrliina. Scorpinrns siilcala. Lonicera im|)k'\a. Pterocephalus diandrus. Serraliiia baelica. Linaria Hroussoiieli. Lavandula pednnculata. Alliiim |Hiiinatuni. Uropelaliim serolinum. Juncus loliosus. Elymus caput Mediisae. Descliampsia stricla. Agroslis Keuteri. Toules ces espèces appartiennent au S. de la valltje du Tage dont le versant N. constitue la limite septentrionale de leur' aire de dispersion. D'autre part, relte uiôme valK-e forme la limite australe d'un cerlain nomlire d'e!>pòces de la plaine ou des montagnes du N. du pays. Cest aiiisi par exemple quon observe prés de Canecas de petils bois de Quercus 'Cozza et pr(\s de Hcllas les deniiers peuplemenis í\' Vlex europaeus, (VErica cincrea, de Cirsium /ilij)C)idulinn, de Frilillaria lusitanica, á'Acena Thorei, ele. Cilons encore VAsler aragonensis, dont Tisolement dans cette région 1 On v(jit en nième toniiis cette iiifilli',-itii)ii se inudiiire dans la flore argilo-calcaire, fífliimn splincniraipn, Bouninea liiimilis, y ahundenl, Liiiiiii/ tcnue. Dauciis setifolius, s'y rencoritient (^á et la; ces esiièees sonl fnkiuenles au S. du Tage. XIX 114 de |ilaiiR'S cst liien fiiit pour iléconcLTler; sou Lciitru ilc disiicrsioii cst en cíTet entre 1000 et l.")00"' dans les montn{?nes de l'Es|)ii}:Me ccntrnie et oriciitalc. L'Astfr ariKjoneiisIs ' ri''[)aiidii et localisi'' dans loiítc la parlic N. ri\e dríHlf) de la l)assi' valii^e dii I afje aljoride nulaiiiiiuMit à Olla oíi iioiis Tavons trouvé dans les landes i\' nuliiiiiurn ociímoides, II. haliinifolium, Calluna vulgaris, Ericti nietlitrrranca. iMc, en s()ci(''ir' A' AsjiIkkIiIiis inino- caipus, Tliymus villusiis. Serniluhi i)itnuilifuln, S. baelica, Surolluimiius (jrdwii/lorus, ele. Notis verrons inaintetiant la Serra de Cintra pn-seiiter encore un certaln continf^enl de jilanles (Miro|iéennes; mais celles-ci ne s'aNanieiit aulant vers le S. que grâce aux conditions partieulières dinnnidité atiiinos|d)éri- (]ues, qui Iciir soni oflertes. La Í'iiiède et les lamles du massif granitique de Cintra présenlcnl eti efíet un aspect particulier. Le voisinage de la ciUe, les nuages qui se con- densent sur les sominets pourtant |)cu élevés de ce massif (oá")'"), lui créent un elimat spécial, tròs diílcrent de celui de la rt-^ion eii\ironnanle. Aussi voyons-nous reparailre une V(''gétation qui rapjudle à la lois les ca- racteres de celle des en\irons de Porto et de Coímbre en uit^me temps qu'elle n'exclut pas coiuiiletenient les espèces de la réf^iuii du Centre ni celles du Siui. II en resulte des exemples dantitlièses pli\li)f;(''o;;ríipliii|ues comine de voir eroilre eiisembles en uti mídange déeoiuertant, le (linte pédonculé et le Cliàtaignier a\ec le Cltnte liii/e; le Houx, \'Anfielic(i sili-es- tris, le Mercurialis perennis, avec Quercus liumilis, (islus ]HijinHflralis A. La\aiidula >toeclias M. Lcs 6 espèces nolóes diiiie asférisqiie {• soiit limitccs au S. par la vallée du Tage, los nutres se ró|iandenl au délíi de celte \allée. Pliisictirs iiiifros espèces telles que : Daborciíi jiolifdlia, llr.r Aíjiiifoliutti, Jhjperidim Aiulrusaeiíiinu, s y rencoiilreiíl encore Ciiilraj m.iis cllcs ont perdu toiite im|)orlaiice au point de vue du riombre des iiidividus. Parnii les espèces dnininatiles ou sociales (jiii se moiitrent jidur la pre- mière fois eii iioinlire au S. de la \allèe du Mi)iidef;o lcs iities sotit loca- lisées daus cette vallèe: Llex scaber, U. opislolcpis, Cislus jiolyiiturpliits; d'aiilres comine i'lcx Jiissiaei, IJ. ntropaeiís, var. lalebracteatus, Aimeria Mclwilschii, Siauracanihus sparlioidcs, resletit localisèes daiis la section. d'autres enfin et c'est le plus prand noinbre, accompaf;iuTont dèsorinais la l'inède dans loute son exteiision vers le S. Ce sont: Cistus crispus M. C. populilolius M. C. monspeliensis M. ilaliniiuni liailinifdliuin IM. II. Libanulis A. Cytisus candicans M. Plerospnrtinn scolopendrluni P. Pt. stenoplerum I. Myrlus coinmunis M. Meli(lir\siitn Slocciías M. II. scioliiiuni A. Pliillyrea anguslifolia .M. Eriía mediterrânea E. occ. E. arbórea .Al. E. scoparin M. Tli\nius villosus P. Uosinarinus oHiciíialis M. Corema albnm lies ati. Aluirá Fava Id. Quercus lusitanica Al. 0. eoccifera Al. n. Iiiiniilis P. Daiiline (inidium. Al. Oueiqucs unes eníin cimime Sarolhamiius paleiís (I), S. oxyphyltus (P), Tuberarlii vulguils, \ar. alpcslrls sont spèciales au massif de Cintra, ou ne sont (pie les a\aiil-^ardes des lolonies alemléjanes comnie l leu Weluils- cliiaitus, llalimiuiii eriateplialum, \ar. inlennediuiii. Les espèces li{;neuses amila [,(H'll1inpii A. Aiiafjallis liiiilolia >l. Asterolimim stcllalum M. Er\tliraea major I. Lituiria nroiissoiictti A. Anarrliinuni bellidifoliiiin E. Odoiililes Iciiiiifolia I. Litht>s|i('rrniim jinislralum E. occ. IMantago Bidlnrdi M. Crorus C.Iiisii I. Triclioiieiiin Bidbocodiíim M. Serapias cordigora M. Serapias liiigiia M. Orrliis piota M. A^pliodfliis liisitanirus 1*. A. inii'n)i'ar|)iis M. Asparagiis aplnllus A. SimiMliis liicdlnr M. Siilla nidiiiipln lios A. Oriíilliogaliini iianiitii A. Juncus capitatiis M. Carcx longiseta M. Hlacrocliloa arciiaria I. AfíTostis setacea E. Bri/a maxinta M. Aiillioxanthiim arislalum M. Narduriis Iciiclliis M. ^'ulpia Broteii A. V. ciliala M. Poa l)Mll)osa .M. Desdiampsia stricta I. Soit 72 espèces donl 32 appartenant aii bassiii niódilerranéen. I!( ibiTiqiies. 1 I ibÍTo-mauritaiiieiínes. 10 eiirop(''eiiiies [xinripalemiTil ;i lEiírope occi- dciilale. 4 spéciales aii Porliigal. Qiiant aiix csprcos à faililc dispcrsion e( ri'pn''scnli'cs lo pliis soiivent par uii pclit ii()ml)re d'indi>idus, oili-s se com|iosi'iit de paris égales des- pèces etiroptk-niips et médilerraiu-eniies. Ecs prcinières arrivaiit à la limite de Iciir cxtensioii aiistraie, ics secoiidcs attcifíiiaiil poiír la pliip.irl. dans cetle scclioii, ieur liinilc horóale. ludiíi, los cspc es ibériípies soiil pres- que toutes commuiies à l'Aleintejo oíi elles abondent. Espèces peu répandiies, rares ou sporadiques: {{atiiiiiciiliis |>arvill()riis M. Cloomc \inla(t'a I. Cistiis |)idMiiorpluis .M. Sileiíc porteusis M. S. Miicropt-lala 1. S. iiiajierta M. Sileiíe (ídorata .M. l'oUf;aIa \u!;;aris li. .Mofiicliia crccla E. Dianliiiis piídifiT V.. I). M'llltllltlS M. li^periíuni ciliatiiiii M. 119 Radiola liiioidos E. Scorpiíiriis siilcaln M. Si'. v(>rtniciilii iM. Aiillnllis Intoidcs I. I)(ii\(iiiiijisis (icrardi iM. Oriiitlio|uis cdiiaclcalus M. O. repandus I. O. rosciis iM. O. isllimocarjiiis A. I.alliMus spliacricus E. Lotus aii^iislissiniiis .AI. L. caslcllamis I. Oiioiiis reclinala M. O. Ficardi I. O. hievillora .\l. Vicia gracilis E. V. (elias|i('fma li. Trifolium lili forme E. Tr. sli'ialiiin E. occ. Tr. minus \í. Tr. snlToratuin M. Tr. };loiin'iatiim .M. Tr. ceriiiuiin I. Tr. Chcrleri M. Tr. liirliini ^I. Lii|)iiiu.s luleus M. Paronychia ecliiiiala M. Coiiopodiíiin dciiiidatiim E. C. subcanicuni 1. C. capillifoliuin A. Galiiim paiisitMise Iv G. divaricaUmi M. Lonicera implexa M. Ptororoplialiis Broiissimcli I. Pt. diaiidriis 1. Filago minima E. Evax astcriscillora iM. E. (.ariielana I. Senecio sivatinis E. S. lividus ftl. Serrai ula baetiia I. Carliiia corymbosa M. Crepis virens E. Iljpocliacris ^dahra E. Aiidryala iiilejírifolia M. Jasione moiilaiia E. Er\liiraea inarilinia M. E. (lenlaurimn I"". Pedicidaris liisitanica I. Liiiaria cirrosa M. L. spartca M. Orobaiiclie cruenta M. O. loelida A. Ahosolis intermédia E. J\l. hispida E. M. í;racillima I. Beloiiica oíliciíialis E. Pohfionum Convolvuius E. Humex Acetosella E. Cytisiis llypocistis M. Eiipliorijia exijiiia E. E. amyfídaloides E. Epi[)actis líelleborine E. Cephalanlhern ensilblia E. Orcbis .Morio E. Leiícoiíitn aiitiimnale E. L. triciíopiíjlliim A. Urf^inea Siilla M. Uropelalum serotinum M. Luzida canipestris E. L. Forsteri E. L. multillora E. L. piirpiirea lies ali. Scboenus iii;;ricaiis M. Carex depressa P. C. oediposlyla M. Aiia caryophvllea E. A. praecox E. Airopsjs globosa M. Agrostis elegans M. A. Ueuteri L Avena sidcala íí. A. Thorci M. Holcus argenleus L lâO ArrheiíiitliLMuni pnllons 1. Cmiiisiiius ('cliiiinliis .>1. Mulineriii iiiimiUi I. i Corync|>lioriis liincscens E. G. fasciculntiis M. Sfiit 100 esj)òces (Imit ÍO n[i|)iirtit'iin('iil ;iu Imssiii iii('ili(ciranii('fn. 37 » ii 1 luinipi' cimiIimIi' cl (icLuloii- talf. 19 » à la PriiiiiMilc il)(''rii|iic doiit 1 s|)('ci.i!c aii Porlugal;. 4 sotit il)óro-niiiiiril;iiiii'iirics. Le rccensemcnt des esp(''ccs propres aiix inartH-nges, aiix tourbiôies de la Piii('de et des landes révòle dans ces sortes de sialions une iiiotnu' pro- por! ioii d'os|)(>res ciirop(''etmes. Daiis la liste qui suit, los espòces domiiiaiitis sont piécédóes d'ime aslé- risqiie: Drosera intermédia E. lílodes paliislris E. Il\p(s honls de la lapiina d'A!ljiifeira par cxoniple, cest \ Armeria fascinilala (doiit une forme 1',!. HWiciVAc/n'/ aljonde sur le lilloral au nord du Tage) mais avec la mime association de Stauracnnlhits, Cistus, Halimiuin et Tliymus que nous \en(ins d'indi(|uer. Quant au\ espèces lier- bacées elics sonl tanliU représeiilées par des crucifères Jirassica sabula- ria, B. oocyirliina, Mapliatius micrucarpus, d"autres fois par des Linaria: L. fili folia (L. Wcluilschii Uouv), í.. spdrled, L. Ihoussouelii. Eu remoiitaiil la \allée du Tage au N. li. \ers Alcochete et Salva- terra, c'est-à-dire sur les bords de Ia grande lagune formí-e par le Tage, le (Wnicina (Anlhylliít) hamosa nbonde avec Oiiotii.s dilfusa, Ltipiíuis reti- ciiliilus. l'lrroc(']ihalits Uroiissonctii, iMc/jUiigia micranlhd, ntlicltrysum sc- rotinum. Vn peu plus dans Tintérieur des terras se montre Armeria pini- folia ' et avec lui luiphorbia Icnacina. E. haelica que nous rencontrerons dt''Sormais jusquen Algarve. De Seixal à Coina, les alluvions modernes s'introduisent bien avant dans les terres, grAce à la riNif-re de Coina, alllueiit du Tage, autrefois remonto jiar les marées. De grands pcuiílcuieiils ú' Ihúimiiim criucephaliim et d'U. nviliillortim sV-lendent sons la forét de Pins alternant parfois avec //. halimifolium'^. Ces Cistin('-es (''mineniment sociales couvrent três sou- vent de grands espaces, aussi la llore (pii les accompagne est-elle três pauvre. Cest lã qu(! croissent: LoejjJimfia inicraiilhn. Centáurea polyacan- ' Annrrin pinifnliu liociii. et Sclitilt. esl lucalisé (Í:mi< l'.\li'iiil('ji) (icridrnial ciilrL' le Taí-M! d Ir Mira. Les localilés iiulii|iii'i's cii i;s|iai:n(' par WilIUdiim» se rapiKirlcnt iDUlus a r.l. maiioiiliytta liniss. et llrul (l)avipii airc iíéiij-Mapliiiiiic cvl cin-oii.>ícrite oiilre les vailécs dii Taj^e el ihi Sailo. //. mulUlloium csl une furiiio d'//. Iiulimifolium, á piirl (.'('iiéraleinenl plus liiuiililo: 11 s'élciHl jusqu'au .Marot. 123 tha, Silcne hirsula, S. longicaulis, Iheris ciliaía, p. Welwitschii, UeUanlhe- mum ylaucum, Cardims amwoiihihis et C. meonanllms, etc. Lit riviòrt' de Coiíiii, iiiij()iiril'liui (rniislormóe en iiii vasle rivièrc en- tourée par la FiiuVle, est alimeiílóe par de iKimhreuses sources, sortes de tourbii^res oíi il n'est pas rare de reiícontrer du Spliagnum. Avec celle mousse croissent: Drosera intermédia. IIydrocot\le vulgaris. Canini \erticillaliiin. Arnica montana. Scorzonera hnmilis. Eriça ciliiiris. Anaíiailis lenella. ^gU Piíipnicula liisitaiiica. Myosotis VVelwitscliii. Fiiirena puhesceiís. Carex liava. Agroslis Jiiressii. Molinia coeriilea. Ophioglossum lusitanicum. Parfois le Mijrka Gale domine dans ces toiírbières conime prés d'Ar- renlella, d'autres fois le sol spongieiíx est recoiivert d'un inexlricahle ma- quis oíi dominent des Genistées épineiises; lle.r nanus, Genista aiicislro- carpa (forme aiistrale du Genista uiHjlka propre íi cette localité); YEu- phorbia iiliginosa insinue ses tiges fililormes et prks entre les ranieaux de ces Genistées et les orne de ses corymbes minuscules. On y voil aussi Peucednniítn lancifolium, Carex laevigala, var. Welwitschu et surtout le grand Centáurea idluinosa 1 liòle incontesté de ces interessantes stations. Souvent encore c'est une sorte de prairie inondée olTrant au pied une sé- curité trompeuse oíi les Carduacées [Leuzea lotiyi folia, Cirsium Welwitscliii) constituent la note dominante. On y trouve encore le rare Centáurea exa- rala, especa de la section Acrolophus dont le port rappelle certaines formes du C. jacea; c'est aussi Tunique habitat portugais du Cirsium monspes- sulaniim. Dans rint^rieur des lerres la végéfation change subitement; aux sables légers et mobiles, succède un sol plus ferme, constitué par des sables quartzeux, três siliceiíx quelquefois inélangés d'argile rougeàtre. Les .SVíiíí- racanllius moins nombreiíx cèdent peu à peu la place; les grands Ajoncs [IJlex Wehpilsehianus) prínlnminent ainsi que Genista triacanlhos, Quereus cocei fera, Phillyrea amjuslifnlia, Cistus salvi folias, C. crispus. Eriça nm- bellala, E. scoparia, Juniperns phoenixea, Myrtus communis, Lithospermum prostratum. Çíi et lã sélèvent de grands buissons de Sarolhamnus ]] elwits- chii, derniers indi\iilus de cclte belle Geinstée du centre et du nord du P'»^- .... La ilore herbacée est également três riche: Astrocurpus (lusii, Ihiza máxima, Airopsis globosa, Vulpiu ciliala, Plantayo Bellardi, JSardurus 124 LachenaUi, Antlwxanllium arlstaíum, lormcnl un Ijipis ví-ntHal, ^maillé des llcurs bleues. hlnnclies et violelfes des Scilla mnnnjihyUos, Ontllho- gahim naintm, Orcltls puta; íi raiitomne s'i''lèveiit les lonfiiies liam|M's de y Irglnea Srillu. Li-s llcurs jaunes abondcnt dans cctle composition : Tiiljiis barba ta et T. uwbcllnía; nelintillumum gutlntiim. //. hujilriirifoliuDi, II. Tu- beraria, Liii>inus litlfiis, Aiinnoue imlinala, Aiilliyllis lotoldes, Jniila odora, mais sintoiíl le Lepidophorum repandum, tlirjsaiillipmre aiix lleiírs jniine d'or, aiix feiíillcs spalliidces hordées de dents snillMiites et aif^uos. Soii- vent aussi prédominoiít (àladiolus lieuteri et AUlum priiinalum, pnrsenirs çà et líi des legíTes paiiicides de V Anhenallienim hulbosum et dii Holcus argnitciis. Daiities fois le Plcrocephaliis dia)idnis domine daus celte végétation herbacóe avec le mimiscide Myosulis hilea, VOniithopus repandiis, Ery- ihraea miiritinm, E. major, E. tmui/lora, Cainpttnida iMe/Jlitiyii, Conopo- ditim cupillifolium. lei les gliimacées sont rares et se réduiseni à qiielqiies toiííTes de Carex longiseta [C. Liiiliii\ (VAgroslis sclacfd, (VAicna sulcala et A. albinervis entre Icsquelles s'instailenl des oinhcliifères: Margatia ginntnifero, iha- psia minor et oíi sélèvcnt les scapes lleuris de V Asphoildus aeslivus. lÀ se reticoiilreiíl : Cenluurcn Tngana, 1'impinAla viUosa. Scrralula pln- nallfíild, S. hnelica, le rarissiine Eupliorbia IrauMagana et daiis les parlies déiiiidécs: Linaria cirrosa, Evax aslerisciflora, 1'aronychia cymosa. Kes ondroits luiinides soni Iwdiilós par Junrus biifonnts, var. foliosus, J. ieniigeia, Opluaglossum liisltaiiicutu, Scrapias cordigera, S. pseudo-cor- digera, Scilla liawburei; et dans ees dépressions, \h ou les pluies ont ap- porté un peii d'liunuis, (pielquos {('■^Miiiiinewses: Trifolium arreuse, T. fili- forme, 1. iiiiiius, '/'. loppíKfum. /'. Clicrlcri. Lotus cariiiculalus, I iciu lulea, V. tetrasperma, I . gracllis. Ailleurs '/Vii/mj/s x-lllosus et sa vari(''t('( [T. hdjatus) doniineiit avec Fri- titlnria strn"jiliy'lta. l'ropitaUim seroliniim, (arcx depressa, C. ocdipnslyla, Desrlinnipsid stricta, llalimiiim umliellalum, var. verlicillalum (Cisius vrr- licitlaliis l{n)t.), Odontitvs lenuifolla. De plare en place le Livwilorum aborlivum élève ses tiges violacées, V Orobaiiche crutnta s'instale sur les racines du Genista triacatithos ; le Cytinus hypocislis sur celles des Cisli- nées. Cest ('■galemeiíl dans cetie réjiion (jue s'observe le Drosophylluin. I.à oíi croit eetie plante, les Pins sont généralenienl clair-semés, les llalimiinit iicymcl(i|)pe cede sinf;iili(M(' Dniscnicrc fniloscciíte dotil r,i|)|i:ircn(c esl celle «rim jeiíiii' |)in '. Hépii 11(1 III" (111 i\. iiii S. úv i» /(Uit; dfs |iliiiii('s et collincs elle iresi iihoiidiíiiU' millc jiiirt. Tellf esl In |ilivsi()ii(imÍL' três vaiiée i|ir()(Tii' lii iiiiièilc iImus la |)i('S(|irile de Setúbal, notaiiimenl eiilre Alieile, Caparica cl l'aliiiella. Cet aspect se modilie encore Irès serisiblemeiít veis le N. E., TE. ou le S. Daiis la diieclion de TE. et du N. E. anx landes (|iie iimis venons d'exaniiner, A cette ílore si riclie, sunèdent peu à peii diniineiises soli- tudes peu|)l(''es pres(]u'exclusivcineiit á' Haliriiiutn ocymoides et //. Iialimi- folium i\ la leinle fírisàde uiiifoiíne et donl Taspeel alliistant esl à peine adoufi par le Macrochloa ureiíaria. I)'aulies fois le Qiwicas hiiiuilis en- valiil le teiiaiit, expuisant loiíle autre végétation. Souvent aussi eonime prós de Pegões et de Poceirão cerlalnes parties inondées Tliiver soiil coiiveiles Télé d'un tapis de Chaelurus proslratus, pi(]ué çà cl là de Cicendia filiformis, Serapias pseuão-cordujcva, Tiichnnema liuUmmdium, émaillé des lleurs hlanrhes du Simelhis plnuifolin ou jaunes du Lepidoplionnn rcjHutduin. Lá oii ie sol esl imperméalile, de pelilcs mares permanentes se sont formées; les bords nous oilrent Myusolis pii- silla, Scorzonera liumilis, var. anrjitsli folia, Scilla Uamhnrei, Lalliyius palustris; au centre llotie un Itulnulnum propre au\ lacs élevós de ia serra d'Estrella Ranunculus lusitanicus donl la présencc dans ces landes est tout à fait déconcerlante. IMais déjò vers Monteinor-o-Novo les graniles alternant avec les scliistes ont remplacé les sables quarlzeux. De grands maqiiis de Cisliis ladonife- rus, s'étendent á perle de vue. De placo en place une clairière permet à Eriça umbcllala, Genisla íridcaiilhos, Lavandula pediincidala, Cistiis sahi~ folius, C. dispus, de reparailrc; végílalioii liumble rélevée parlois de grands buissons du Sarolhainnus baeticus. D'aulres fois, à la faveur d'un changement de sol, de vastes plaines pierreuses sVtendent au loin, peu- plées en grande partic t\' Aspltodchis aeslivus et de í.iivaiidula Slocvhas. Ces espèces et les precedentes forment ini peu plus loin les sousbois d'une forAt de cbénes verts; avec elles s'associenl quelques individus encore rares de Thapsia garijanica, var. deciissaía, de Pirus rammiiiiis, \ar. pyntsler, de lietama sjilwerocarpa, espèces caracléristiques de rAlemtejo oriental; c'est de ce côté ia limite des deux sections. Vers le S. prés de Palmella par exemple le Quernis huwilis se sub- stituo ógalemont à la llorule arbustivo oú domiiient surtout Genistées, ' Le nom portugais «Ilcrm pinlicira» rappelle liien cet aspect. i2(i Cislinées et Ericact-es, ou píiríois alterne avec elle. Lã on ne voit pos Siiiis (|ut'l(|ii(' «■iir[iri>i' Ic ('(illiiiKi vulfiaris ,s'iiss()('it'i' (iaris une três liirjíe inesuif íi V llalimiiiiii luilimifolium, íi \' Erua mídileritun-a e( lui Salidago rir(]n aunii, \;ir. cricctoruiii. .Míiis il siillil (l';i|)|iu\i'r mts IW. [lour xoir rep.it ilide .l;i lloiule de la itiiK^-de lillorale, ou iloniiiicnl Stmiracaiilhus ajiliijlliis, Huliiniuin l.ihiiiKitis, a((oni|ia^ni'S |iar Lfitcoiuiit IriclidjiliylliíUi, (arduiis ammupliilus, C. meonanlhus, lianuiiculus chaeropliyllus, etc. Les liois (Ic Piíis (lui C()U\rcii( les ((illiiies argiio-caicaires de rAnnhida [irésenlfiil, en raisoti de la coriiiiosilidii de leur sol, si dillérenle de celle de lii |)lairie, une associalioti l)ien distincte. On y observe un siiipulier mélanpe de [ilantcs siliriroles el raliicoles; Ics Cistin(''es, les Genistées, cessetit d'èlre dumiiiaiites saiis toutefois dis|)arailre. Les Cislus monspe- lieiísis, C. alliidus et (\ salvifolius reniplacent les esperes rigoureusement silieicoles ! Halinnum). Le (^niouhier abunde sur les versanis nuTidionaux ainsi (|ue 1'ltlomls jniijiurea et (juclijues raies sujets de l'alniier nain. IJieii t]ue ie Piíi marilimc se rencontre encore en grou|)enicnts inipor- taiits dans la serra d'Arrabida, c'est ie Pln pif/nnn qui domine ici. Avec lui croissent Quercus Sulier et Q. Ilex, landis que ie sousbois est surtout loruié par Qiterciis cacei fera, (Hea silveslris. .Iiiniperus phoenicea. Phillyrea uuyiistlfiilid. Pisíacia Lenliscus, Ceralunin siliqiiu, Plilomis purpúrea, lírica arbórea, E. lusitatiica, E. seaparia, etc. Les Genisla Hehcitschii et G. de- cipien.i (voisins du G. germamea) rciirésenlenl ici les (ienislt-es; nous pour- rions citer encore ('lalus jhrenlinus, lijbritle des í'. salvifolius et inonspe- liensis ainsi (|u'un grand nombre despèces appadenant en |)artie u la llore caliicole |)arnii lesquelles: r.istus crispus. lUianiiiiis Alalernus. Dorjcnium (jerardi. Pliaca baelica. Psoralea biluminosa. Ononis liispaniia. Myrtus communis. liiipi(Miruni paniculaluin. Daucus sclilolius. Eryngium dilatatatum. Loincera etrusca. L. implexa. Ceplialaria leucantlia. IMiagnalon rupestre. Sloclieiina dúbia. Serratula baetica. Centáurea sempervirens. Cardunceiius coeruieus. IJartsia áspera. Odonlites bispanica. Siderilis li\sv(i|)ii(ilia. Tbyimis capilalus. Til. sihestris Th. inaslicliina. (^alauiintba ISepeta. Lavandula inuiliíida. Saivia iusitanicn. Kupiíurbia Cliaracias. E. nic.pensis. LiMicoiuni autuninaie. Ilalicuaria ciirdata. Asparagus albus. 127 Aspanifiiis iiplijlliís. Schocniis nicricíuis. Aiuli()|ineri(i punyeiis aboiíde dans tout le voisinage de resliiaire, des colliiies arf;il()-ral(;aiies de l'Airal)ida qui apporlieiínent pliitòl i"! la lloie des bois calcaires : Cistus crispus M. C. Iiirsiitus I. C. salvifoliiis M. C. monspelieiísis M. C. ladaniíerus M. Tuberaria vidgaris !\l. Haliinium (icyinoides I. II. uinbeilala, var. verlicillatum I. II. Iialimiroliiim M. II. niiillillonim I. M. H. Libanotis I. M. II. eriocepbaliim P. Pislacia Leiítiscus M. Rliainnus Alaterniis M. Rh. (deoides M. Pterosparliim scolopendrium P. Pt. stenopterum 1. Genista tiiacantiios I. M. Stauracantbiis apliyliiis I. St. spectabilis P. Ulex Welwitscliii I. U. VAilikomnii I. Nepa lurida P. N. Vaillaiilii P. Calycotome villosa M. Sarothamnus Welwilscbii I. Sarotliamriiis baeticiis I. Myrtiis communis M. Helichrysiini Stoeclias M. H. serotinum I. M. Calluna vulgaris E. Arbiilus Unedo M. Eriça mediterrânea E. occ, E. scoparia M. E. lusitanica E. occ. E. arbórea M. E. umbellata I. M. Phillyrea angustifolia M. Lavandiila Stoechas M. L. pedunculata I. Rosmarinns oITicinalis M. Tbymiis capitellatus P. Th. villosus I. Armeria pinifolia P. A. pungens I. A. Houyana P. Quercus biimilis I. O- coccifera M. Corcma álbum lies ali. et Maroc. Junipcrus oxycedrus M, J. plioenicea M. Les espòces ligneuses caractérisant le domaine du Pin pignon sont au nombre de 51; elles comprennent: 12 Gc-nistées, 12 Cistinóes, 7 Erica- céi!S, S Labiées, 3 IMuinbagiiiées. Les autres es|ièr('s se répartissent pour une ou deu\ espt^ces eu Ire les geiíres l'islacia, lilmmmis, Myríus, lleli- chrysiiii), Phillyrea, Qufrcus, Corema et Juniperus. 9 XIX 130 Sur ces 51 ospòces 21 sont nií^lilcrriínéoimes. l.'{ sont ibi'"riqiies. S soiil s[)úciali's iiii INirlii^iil. 5 sont ibéro-iiiiuiritaiiietines. '5 sonl fur()|n''ciiiii's. 1 a[i|i;ii'lii'iit ii la fois íi VW . lo la Fí-ninsiik', au Maioc (.'l aiix lies atlniiliques [Corema álbum). Oiiaiil aiix 3 t'S|i('ros (Miiopácrmcs, re sont 3 lírinrrps dont dciix 'loira nwilitrrraiieii et li. Iitsilaiiica) sont neltenicnt locallsies dans rKiirope orcidenlalc. Si la |iro|iotiion des espèces ihériqiies par ia|i[)0il aiix espiares niédi- terranéeniies resle senslbleinent la inènic daiis la doniaine dii Piíi pnjuim que dans la Pinòde dii centre, il ir<'n est pas moins viai que de prolonds chanfjenienls se sont prodiiils dans leiírs éléiiienls. 13 Géiiistées sur 18 signalées au N. du Tajje ne reparaissent plus au S. de ce lleuve; ee qui éqiiivaut íi dire que sur les 12 Génistées citées dans la liste precedente 7 sont caractéristi(]ues du domaine du Pin piíjnnn et .'i sont coinniuiu's à ce doniaine et à celui du centre. (]es modilicalioiís se produiseiit surloul aux dépens et au |ir(ilit du f;eiitc l le.r et de ses soust ^enres Slauracan- ihus et Nrjxi. J.es (listinées perdenl V llalimium occidenlalc, mais en repagnent Irois (Hiilimiiim criocejiliiiliun, li. ttmbellítlnni, \ar. vcrlidihiluin et //. miilli- florum). IJArmeria Urlicilschii si abotidaiit au N. du Tage, disparail au S. de ce lleuve remplaci'' par A. iningcus. A. Uniiyana et .(. piíiifolia. l)'autre part le ncnnjjre des Lahiées s'éli''\e e( deux (lenéNiers niéditer- ran(''ens (.lunipcru.-i phoenicea, J. oxycfdrus) foni Icur apjiarition. Des fails analogues peuvcnt sdbserver parmi les espores lierhacées ou sous ligneuses. I.à encore on reniar(|uera (|ue le noudtre des t>pes niédi- terranííens et il)éri(|ues s'égalisenl mais (pi'un cliaii;;ement (Tespí^ces sest o[t('ré parmi ces derniers, landis ijue les espèces ibéro-mauritaniennes sotil restt-es les mèmes. Liste des espèces herbacées ou sous ligiieuses. ap|)arteniint au doniaine du Pin pignon: Ranunciilus IlabelLilus .M. Anemoiíe |ialmata M. Astrocarptis Clusii Al. Iberis ciliala, \ar. NAelwilscliii 1. ISrassica ox\rrliina I. lir. sahiilaria I. Tulieraria varialiilis K. T. liupleurildlia 1. M. T. vulgaris M. Cleoine \ioIacea I. ])rosopli\lium lusilanicum 1. M. Silene portcnsis M. m Silftu! liirsulii I. Knxiiiini .lm'({iiiiii;iiiuin M. Viciii liileii, v.ir. liiila M. V. veslila I. V. gracilis M. Loliis corriiiiiljiliis, \;\r. villosiis V.. Oriiillio|)iis cNiMcIcatus M. O. r('|iMii(liis I. O. conipicssus M. O. isllimocnrpiis I. M. PsoímIci l)iliiniiiiosa M. Biscrnilii Pclecimis M. Dorycniopsis Gcrardi M. I^dliis arigiistissimiis M. L. iiispidus M. Trifoliiim glonierntuin M. Tr. lifílisliruin M. Tr. aiNotisc M. Tr. scabrum M. Coinioiíia linniosa I. C. loloicles I. Oiioiiis Picardii I. O. líackelii P. Liipiniis liilciis M. Cliae((»n)chia cymosa M. í.oelllinfiia iiiicr.uilha 1. Tliapsia iiiiiior I'. Maifíotia ^imiinilVra I. M. 1'impiiiella villosa I. M. P(eioce|)lialus diaiulrus I. Pi. Hroiissonelii I. Solidago Virga-aiirea E. Scncfio lividus M. Pulicaria odora M. Coleostcpliiis Myconis M. Lcpidopliorum repaiidum P. Cenlaurea Tagana I. M. Tolpis harhata M. T. umhellala M. S<'rralula piíiiialifida I, S. baelica I. lI}'pochatTÍs glabra E. Crepis vircii.s E. Catnpaniila Luollliii^ii I. iM. Erylbraca ^'raiidillora I. Lilliospcrmum pnislraliini M. Aiiarrhiiiiini bcllidiroliiirn M. I.itiaiia spartea M. L. spartca, var. ramosissima I. L. Ficallicaiia P. L. (iblolia I. Pediciilaris lusitanica I. Odonlitcs hispânica I. O. líiiuiilolia I. Thymiis lobatus P. Planlago Rellardi M. Eupliorbia Piíiea M. E. transia gana P. E. baelica I. Osyris lanceolala I. M. Serapias cordigera M. S. pseudo cordigera M. Orchis picta M. O. longicornu M. Crocus Cliisii I. Gladiohis Ueuleri I. Leucoium Iricliopbylliiin I. M. Scilla moriopbyllos I. M. Urgitica Scilla M. Ornilliogaluni unifoiium I. M. Frilillaria stenopliylla P. As[diodclus aestivus M. Alliiiin pruinatum I. Asparagus aphyilus M. Siinethis bicolor M. Junciis i)ufonius E. J. bufonius, var. foliosus I. M. J. bufonius, var. condensatus P. J. capitatus E. Carex longiscta M. Agrostis elegans M. Vulpia ciliata M. Nardurus lenelius iM. Psilurus nardoides M. 132 Chneturus fasciculiitus I. Descliampsia stricta I. MiUTocIílou iirenaria I. Soit iin tolal de 98 espaces doiil : i i médilcrranói-nnes, 29 ibériqiies, 8 spéciales au Portugal, 11 ibrro-miiuiitaiiiciiiics cl (> ciiropécimes. La majorilé des espèces rares ou sporadiques a|iparlii'iidia encore luix plantes mi''(liteiríiné(Muios; mais les espèces eur()|)éeiines sont plus noin- breuses que Ics espòccs ibériques. Cest cpie ia jilupiirt de ces espèces eu- ropéennes Irouvent ici leur limite australe. Liste des espèces rares ou sporadiques du domainc liii Piu pKjnnn : Malcolmia patula L Keseda media I. Tuberaria incoiispicua M. Ileliantiiemum glauciim M. Polygala \nlf;aris li. .Moendiia erecta E. Silene colorata M. S. loiípicaulis 1. Liimni Radiola E. Ilypericum atomarium M. 11. perroli.ituni !\I. Vicia telrasperrna E. V. pubescens 31. Lathynis Chmenum iM. L. articulalus M. L. angulatiis i\l. L. splioericus M. Triloliiirn lomeiílosum M. Tr. Cherleri iM. Ononis inilissinia .M. O. ciiitrana I. M. Lupinus reticulalus i\I. Tilliaea muscosa E. Paronycbia echinala M. Tliapsia \illosa. ^ar. dissecla I\l. (^onopiidiuin denudatuiii E. C. capilliColium RI. Ma-ívdiíris pariacilolin I. Al. (jaliiim parisiense E. G. divaricatum E. Senecio silvaticus E. Filago fjalllca E. Evax asteriscillora M. Carlina corymbosa M. Carduus ineuii.inllius P. C. anwniipliiiiis. P. Asterolinum slellaliim 31. Aiidr\ala tcnuifolia I. A. laxillora 1. W. Erjthraea major I. Mvosolis versicolor E. M! si rida \\. M. lulea I. Liiiaria cirrosa M. Orolianclie versicolor M. Belmiica olliciíialis E. Eupliorbia exipiia E. Liiiiiidoriiti) abortiMim I''. |{|)ipa('lis llellclioriíie E. Ceplialantliera ensilolia E Orcliis Morio E. Scrapias litifjua 31. .luncus spbaerocarpos E. .1. Tenageia E. I.U7ula purpiirea lies ali. liopetaliini scrdlinum 31. Alliuni Iriípietrum 31. \. suliNÍll(i^nni I. 31. Scilla ilalica 31. Tulipa CKisiana 31. 133 Urginca Scilla M. Carex llallcriiiiiii M. C. oc(li|)()sl\la Hl. C. depressa l'. Aprostis setacca E. A. lilifjiiiis I*. Aira iniilticiilniis K. A. caryo|)lijlk'a E. Airopsis |;lol)osa M. Daiilhonia deciimbeiis E. Corynfplionis fasciculatiis IM. Milinra i)('s\aiixii li. occ. ÍIolcus arficiiteus 1. Avena longisliiiiiis 1. Arrlieiínllicrnm eriuiitliiitu I. A. palleiís I. Ophioglossuiii lusitanicum M. Soil, siir iiii total (Ic /.'i esprces: .3i m6(literraiu''ennes, 24 eiiropéen- nes, 10 ihériqiies, 4 sp(^'cialos aii INiiliifial el .'} ihéro-maiirilanieniies. Les tourbiòrcs accompagnanl l'ass()ciali(iii dii fin pignon diííéreiíl pen de celles du l'in miniliinc de la scclion dii cciiIit. A peine y coiistate-t-on l'al)sence de ceitaiiics csjirces eiiropécnnes liniitées aii S. par la vallée du Tage telles i|iie: Eriça Telrall.r. Ij/siiiiachia vuhjaris, Genliana Pneumo- naiilhe, Orchis incarnala, Kliynrlwsporn alba, Carex Oederi, etc. Le Ge- uisla angliia y est remplatr par G. ancistrorarpa qiii s'en distingue à peine. Cette (lí-nislée concoiirl avec Y Ulex nanus à la formation de four- rós imp(''nt''tral)l('S. LEuphorhia nllgmosa, le Peucedanum longifolium s'y rencontretil rréi|ii('ninieiit, moiíis rependant que Centáurea uliginnsa; les Cardiiacées: Lcuzea longi folia, Cirsium MclunlscliH y jouent également un role importanl. Cest aussi dans les lourbières de la presqu'lle de Se- túbal Ia seuie statinn oíi aient été trouvées Cirsium monspessulanum et Cenlawea exarala. Liste des espèces babilant les toiírbiòres de Tassociation du Pin pignon (Alemtejo occidental). Les espèces en italique sont les plus abondantes: Kanunculus lusitanicus P. Lycbnis laeta E. occ. Drosera intermédia E. Hypericuni Elodes E. 11. undulatum I. iM. Ulecebrum verticillatum E. Peplis Portula E. Isnardia palustri* E. Lalhyrus paiustris E. Genista anristrncarim V. Ulex iianus E. Potentilla Tormenlilla E. llydrocotyle \uigaris E. Peucedanum lancifolium E. occ. Carum verticillatum E. Arnica moiitana E. Senecio aquaticus E. Centáurea exarata I. C. uliginasa P. Cirsium WeUtilschii P. C. monspessulanum 11. Leiízea Umgi folia P. Scorzonera luimilis, var. angusti- folia I. Sc. humilis, var. ramosissima P. Lobelia urens E. 134 Aiiiifiallis Iciii'!!;! K. A [)iir\ill()r.i I. luica rilidfis V.. Samoliis NiiliTiiiiili li. Cicendia (ilifíirinis E. M>osolis [lusilla .M. M'. ^^■el\vilscllii P. Myrica Gate E. ]ui|ilii)rbia iih;:iii(isa l'. Scilla Ilanil)iii'ei I. Carex lla\a V.. {'.. Iae\i^ata, \ar. \\ lIwíImIiÍÍ I'. Datitlioiiia dec'iiml)c>iis K. Aíiroslis .luris^ii I. .Molinia ciiiTulea E. 0|)l)íoglussiim Itisitaiiii um .M. Soil í I espòccs donl 23 eiiro|)i'i'nnes. 9 spétialc? aii Porliijial, S ibó- riqucs, 3 médiliTranóenncs, I ilxTo-iiiaiirilnnlciiuf. On remaniiicia (|iie si Ics esjHMcs ciiropéennes sdiil lr> pliis tidiulircii- ses, les espèces spécialcs au F*ortiií;al y dépassciil cii iionibrr celui dos espires ib6ri(]iios ou nirdilcrramS-riiics fail (jiii no so prdduil d.iiis aucuiie autre siation. Co lait ost (raulatit plus roíiiaKpiablo, quo sur 9 es|ií'cos 4 sonl dominaiitos. Les autres espt^-ces aboiídatitos ou dominanlos sont europóoinios. Qunril aux espòcos nióditorraiK'oiiiios, si nboiídantos datis la pinède, lour role daiis la tourbiòre osl dos |)lus ellacó ol lour iiiiporlaiico nullo. IV. La Pinéde et les landes des Algarves Non Idiíi du litloial algaivion, la l'inòdo icparait á la fa>eur du sol sableux ol lógor quoUo airoclioiíue. mais sou iin|iorliUKO forostiòie v ost bien moiíidro que daiis les seotions de \'\\. ol du .\.\\'. du pa>s. Eii .Al- garve nóanmoiíis, oetie siatioii osl riolio eii osproos particulióros soil ii cetle provinco, soil à tout lo S. do la 1'ótiiiisulo ibóriípie: les ospòces ibéro-iiiauiitaiiioiíiios y sont iiombrousos. La l'iiiòdo do S. João da \'onda, onlic Faio ol .Mburoiía. on esl un remanjuable exemple. Là, on voit domiiioi lo Cisliis Hdurgaeauus *; les Armcria macrojiltjjlhi et .1. veluliiia cpii riipjxdlcnt les A. pinifilin ot A. liuuyana du duinaiiie précédont. Los Acyw Jisaiyracii, N. Wiillaulii, N. Webbiana, y repróseiiteiit cetle ourieuse seclion du gcnre I Icx propre au domaiiio ibóro-maurilanien. Los Siauracniillius y sont roprósontós oiix aussi par Vllex spartioidis; une antro ospí^-co díVcx (/ . j:aiilhotla- dus) romplaoc ici VU. Welwllscliiamts si connnun on .\lemtejo occidenlal. ' (".islf a tlruis iihuiclii'-. ti Os iKiiiilirciisos. a|i|iart('iian( fiiiiiiiif lo <,'. (Jiisii á la soclioii 11,'iliiiiiililrs i'i ra|>|i('laiil pui' suii |Mirl lu C. Lihiinnlis avoo lo(|iicl 11 cst i|Uol- qucfuis coiifuiidu luríi|U'il ni-sl jjas cu llcur. 13S Oii ) Iroiive encore une uutre Géiiislée {(ienista alf/arbicmisj {\u\ ee|ien- diiiit iilleclidiiiie (liiviwitiipe les sois calciíires. Oulre le C. J}oniijammis qtii oceupe lii |iien)ièie |iliii(', (l';Mitres cisliní-cs iibondeiil (laiis celle jiiiiòde. Notons Tiibiraria (jlohitlaniicfolia, s. (jmuina qui iie se relrouve que loiíi dans le N., daiis lii piíitHle du Douro, cl s;i vari('!lé maior, spéciale à TAl- mir\e: IldUniiinn I.ibinioíis. II. iimliellatum, var. verlirilldluiii, II. mulll- jlorum, CisiiiÁ rrlspii.t, f. salvifoliiis. A |)nrt r /•>/(•<( ttmijellala loujours si abondan( |ianiii l'associatioii de Ia piíiède el doiil une lorme (var. nitijiir) parail s|)éciale à TAIf^arve, les 7lVíVa si l'H'>(]u('nls au N. de la serra de .M(in(lii(|ue el dans le niassif nième de celle cli.iine, paraisseni rares dans les plaincs algarviennes, siluées au S. de celle serra. I'ar conire, ou remarque plusieurs espôces de lliynis, nolaninient TInjwns crplialolus auN larges hraclées colorées formanl une inllorcscence ovóide. Les plantes lierbacóes sont ii peu prós les niêines (pie dans les aiilies seclions. La \éfíéta(i(in des landes, non [leiíplées de |)ins, est de môme três sem- l)lalde à celle de TAlemlejo occidental, mais le Ci.tlus ISouryariimts les AV/m el une aulre espòce d'Ajonc (Clcx anietileu.s), lui impriínent un fá- cies loul parliculier. La lande d^líspiche, qui s'étend à TE. et au N. E. de Lagos nous olTre un excellent lype des landes alfjarviennes. Le Cisliis hirsulus, le Genisla Iriacaulho.i qui accompagnent la Pinòde depuis le N. du Douro y domineni a\ec HnUminm Libanolh qui apparalt dês (pi'on se rapproclie de la zone lillorale lialophile; avec elles, inler- vieiwienl les espèces sfiéciales au S. \>'. conime Halimium mullijlorum, Euiihoibia barlica. Osyris lanceolala, les (iénislées citóes plus liaut {Vlex et Nrpn) et le cliarinant Cinlus Uuuvíjacaituíí. Les types niédilerranéen sonl iioinbreiíx : ÍMramhda Sloechas, Cislus crispus, Hdtnúum httliDiifolium, Tuboarla vulgaris. Eriça scoparia, etc. Au tnilieu de celle llore si spéciale YErica Cnllinia conslitue une véritable anlilliòse holanique, d'aiilant niieux qu'il n'y est pas rare, ses habitudes sociales le niainlenani parini les espèces douiinanles. Quant aux espèces lierbacées elles lesleiit les mèmes (pie cclles de rAlemlejo occidental sauf quebpies l('g('res iinulidcalions; parnii les es|i("'ces les plus caracléristiques nous citerons les l.iiinriíi (imclhy.slea el L. linogrisea. Toul aulre esl le lacies gí-ruTal de la lande qui occupe une grande parlie du Cap SI. \ incenl. Les \ents \iidents (pii lègnenl sur ce promon- toire iididspiLilier (int r(''duil les arbrisseaux à Tétat de coussinets [Liex erlnairii.'i, i. (.Siniiracunllins sjicciabilis. \ar. r/coi //«;<.<, í'. [Nepa] Es- caijracli. Onouis xuiio.^ils.^iinia, Aslniçjitliis //hi.s.síV/c/i.s/.v ; daulres ont les ra- meaux dejel(''S, couclu^-s sur le sol [líiiliiiiium )ni(lllll(irum, Juni perus phoe- nicen, >ar. tinbinala) poiír d'aulres, la n-duclion de la laille est siiviullanée avec rélargisseinenl des leiíilles, qui se pr(''senlenl alors plus courtes. 136 Le (tstus litilaiiifiriis (|ui ildiiiiiiL' dans rerl.iines |)iiitii's ili' fc Ciip, noiís offre iin rcniiinjiiahlu ('xcmple de ccttc Iriínsrortn.ilioii; il t-st ri'|iri'scnlí duiis CPtIc r('';;io[i |i,ir iiru' \;iii<^l('' laiirifoniic à [ii)rt lias ri tra|iu i|iii fiit pristí par Tourrifídrl pour le Cislus lawilhliiis '. I.e Macrorhlua teiuicis- sima croil dans celte sorte de stcppe a^ec Anneria fascicuhia, A. jmn- gens, A. mncrophylhi, Cnromn aJhuin, Tliymiis cc]ihii\<iii';idit^re slatitm, des espi^-ccs nioiitajiiiciises comnie lOeri.i pecliiiala, JlcliinUheinuw orUjanifolnim, v\\ nième lemps que d'aiilres ncllcmenl lialophiles: Aslrn- galiiit massilicnsis, Asíeriscus marlliniKs, Stalicr irhioiílcs, Enicx spiíiosus, ele. En réstimé ies espires eiirop(''ennes y sonl Texception, ia llore de ce Ca() se composanl siirloiil d^v^pèics l(ira!i'S, ii|i|i n letiniil aii S. de la P6- ninsiile "ii au bassiii médilerranéen. Q)iioi (|iril en soit, ia note caractérisliqiie gí-nórale de Tassoeiatioii ap- partieiít stiiioul aiix (iénisl(''cs et nux Cisliníes dans la seolion de TAI- parve. Les Kricacées ti y sorit reprí'seiilées que par deiix espéces, Ies unes [Eriça mrdilerranea, li. cinerea, E. Trlrali.T, E. ciliaris) ont dispam : nous retrouverons les antres (E. arbórea, E. lusllanlni, E. auslralis) dans la montagne seliisleiíse doniaine des cliínes à feiíiiles persislantes) a\ec ies Plcrosparíuin, les Sarolhamnus, les Haliiiiiiim uajwoides, II. fonnosiim, etc. Par contrc, les Lahiíes ronservenl dans cette seelion iin rang assez importanl. Espèces ligneuses dominantes: Cistus crispus M. C. Iiirsnlus i. C. saivifoliiis M. C. IJonrgaeanus 1. C. ladaniferus, var. latifoliiis P. C. inon>>|)eliensis M. Ilalitniiini Libanotis I. M. 11. nnil)eiiatum, var. verticilialum 1. M. II. mullilloruin I. M. llaliniiiim iialimiroliiim M. (ienista al^arliiensis I'. (i. tríaranllios I. .M. li. trHicanilios, 3- major P. ('alvfoldine \illiisa !\!. Sarodianinus graiidiílurus I. Ulex (Staiiracanllius) sparlioides I. U. vicenliiius P. U. (Nepa \>'ebl)iainia I. U. Vaillanlii P. ' Tiiiinicfiii I liLTlare n'av(iir pas vii ch cí.-nIl' en lleiír, cr cjtii c.xiiliiiue la lonfiision. Voyi'7. Tiiiniynijàia hotuniai iu llol. da Soe Brot-, Vlll, 1«9(). |i. iH. n." 417, et p i'ó', n." 417 cl nulel 137 Ulex Ksfiijnicii V. U. xiiiilluxladiis I. U. Willkommi I. U. iirfíciílous P. U. eriíiiireiís P. lícliclnysuiii stoeclias M. 'II. seiolimim I. I\l. Eriça Calliiiia li. E. sco|)nria M. Tliytmis alpuil)iensis P. Th. capilellatus P. Tliymus ccplialolus 1. Lavandula sloeclias M. Armcria riiacr()|ilnlln I. A. fasciculaiu ftl. A. piinf;ens I. A. velutiiia P. Osyris laiiceolala A. Corcina alhinn lies atl. .Iiiiii|)('rus oopluira M. (J. phoenicea, var. lurbiiiata). Les 38 espèces ligneuscs se n-partissenl doiic en 9 famillcs, parmi les- quelles les Cistinóes sont repiésentóes par 10 espòces ou variét^'s; les Gé- nistíes par 1.3 (donl 8 appartonnnt aii genro Ulex et h des suhdivisions) ; les Labiées, les Armeria cliacim par i t'S|)èces; les Coinposées, les Eri- cacées cliaciines par 2 espòces les aiitres par une seule. Au point de vue de leiír provenance, les 38 espèces se réparlissent de la manière siiivante: europc-ennes 1 {Erira Cdlluna -, mc^diterranéennes 10; ibériques 10; spéciales au Portuga! II (donl 9 spéciales à rAlgarvel); ibéro-mauritaiiieinies 5; ib(''ro-atlanliques 1 (Coretna álbum). S\ Ton tota- lise les espòces ligneuses qui peiívent ôtre consid(''rí'es comnie habilant une mème région, c'est-à-dire, ceiles qui liabilent en commun la Pénin- sule, le 31aroc et les iles atlantiqiies, on arrive à un total de 27 espèces contre 10 ri^pandues dans le bassin méditerranéen et 1 dans TEurope centrale. Aucune explication ne serait susceptible de faire niieux ressortir le ca- ractere si net de cette partie de la Péninsule ou rend(''misme se manifeste d'une façon si remarquable. Ce caractere est ègalement três marque dans la végétation herbacée; la liste ci-après nous le montre ciairement. Espèces herbacées des landes de TAlgarve: Anemone palmala IM. Brassica Touniefortii i\I. Silene coiorata 1. S. hirsuta 1. S. Iridentata I. M. S. microjjelala 1. M. Cleome violácea I. Astrocarpus Clusii M. Tu-beraria buplcurifolia I. Tuberaria globulariaefolia 1. T. globulariaefolia, var. major P. Erodium Jacquinianum M. Anthjilis lotoides I. A. hamosa I. M. Oriiillio|ius rcpandus 1. O. ebracteatus M. O. istlimocarjius I. M. Trifoliimi striatum E. 138 Tr. Clicrieri M. Tr. liguslicum M. Tr. anjjiislifoliiim M. Tr. arvense .M. Lu|iimis Coseriliiii .M. Oiioiiis Fiiarili, p. fínindillura I. O. Hoiirfjaei I. LoclIlíriLMa mirr.iiillia I. Paroiiyiliia argêntea M. V. echiiiata I\l. Sediim fruticosiim M. Margolia fíiimmifera I. .M. Evax asieriscillora M. Iiiula odora .M. Aiidryala lavillora M. A. teniiirulia, var. areiiaria I. .M. Tolpis l)arl)ata M. Erjlliraea major 1. Linaria juncea M. Linaria linogrisea I. L. ainetli>st('a I. Tciicriíiiii \i(enlitiiini I'. riaiitn^o liellardi .M. Gladioliis |{eu(eri I. Orcliis picta M. O. Iminiroriiu .M. I.eiiiuiiiiii tríclio|)li}lluni 1. M. Fritillaria slenopinlla 1*. Tulipa Cliisi.ina M. .Seilla moiuiplnllos I. M. Ori)illio<;;duni uiiiroliiiin I. .M. O. iiarbimeiíse .M. Desclianipsia slricta I. Avena setilolia E. occ. Arrlienallierum>eriantliuni I. TrisetiMii DiiToiírei .M. .Macroclilua lenacissiaia 1. .M. Briza major .M. Soil un total de íiO espéees donl 2o mcditerranéennes; Ki ibériques; 3 sp(''ciales au Portugal; 10 ibéro-niaurilatiiennes et 2 européennes. Le caraclt^re iliéri(|ue est donc iiettement accentiié dans les es|)èc(',s lierhaiées coinme il lesl dans les espèces ligneuses de tutte associalion limitée à TAlgarve. Un coup d'(ril d'enseml)le sur Tassocialion toute entière nous permettra de constater les modifications qui se |)roduisent dans cliacune des sections. La végétation ligiieuse doruiaiit le toii general, nous liniileroiis nos obser- vatioiís à celles-ci, pour piíis de nettelé. Dans la sectioii riu I)(>iiro, les espèces ibériques appartenanl pour la plnparl au N. W. de la Péninsule sont en nombre ógal íi celui des espèces eiir()(iéenties 33 "/o) I ''"s espèies niéditerrnnéeiiiies leur sont subordoiinées (20'V„). Dans le Centre les es[)èces niéditerranèennes arrivenl en lèle dans la proporliiin de iO"/,, les espèces ibériques \ li;;urenl pour 28 "/„, landis que les espèces europèeniit.-s loid)eiil íi 11 "i,. .Mais en ajoutant aux espèces ibéricpies les espèces ibéro-niaurilanieiínes el celles qui sont sj)èciales au Porluj;al, types apparteiiant incoiileslable- ment à la inènie régidti b()(arii(|ue, nous ^o^ons ces espèces alteindre W/o' proportion siq)èri(Mne à celle des espèces du bassin mèditerranècn. En .Menitejo lilloral les tjpes méditerranéens reprèsciileni 4^2 "/o des 139 espòccs loliiles, les espèces ibóriqiies propremenl dites s'éloi<;nent |ieii de cettc proporlion (30,76 "/i')- I-''s espaces endémiquos y figiireiíf poiír 13 7o (elles n'etitniiciit que poiír 8"/ii diiiis les aulres sections). Les espiH-es ibero- inaiirilimieiíiifs 5,7()"o. línscmbles les espèces de ces 3 deruières caléf^ories re|)rí'seiiteMt 4!)"/ii, pmpoilion siípcrieiíie par consóíiiieiit à celle des espèces módilenaiiéeiiiics. Kiiliii les espèces eiiro|iéeiiiies iie soiit plus reprèsentèes que dans une |)r()(H)rli(in três laible (5,76 "/ii). lín Algarve, ces nièmes espèces europèeiines iie sotit |diis rcprésenlées que dans la faible propoition de 2,63 "/it, les espèces eiidéniiípies au coii- traire mouteiit á 28,8i"/i); les espèces ibéio-mauritaiiieiínes íi 13, 15 "/o; les espèces ibèriques à 26,30 "/o. Iíiisi'nd)les ces Irois deruières dépassent 6S"/(i, landis que les espèces mèdilerranéennes ne (igurent que dans la proportion de 26,30 "/o. Ces observalions se trouvent rèsumées dans le tableau suivant: Seclioiís Es[H'CCS Es|ii'ces iiifiii- Espèces Espèces Esperes iliéro- niroiióoiiiies lerranreiíiics iiiériqiies ciiilciniques aiauiilaiiieii. Douro (14S espèces doiit 24 ligueuses). 8 33.33 ",'„ 20,83 "/„ 8 33,33 »;„ 2 8,33 "/« 2 8,33 % Centre (227 espèces dniil 4o ligneuses). 11,11% 18 40 " „ 13 28,88 "/o 4 8,88 »/o 3 3,76% Alemlfjo orciílfiitiil (22.") es- pèces iioiUo3 ligneuses). 3 •'i.7ti",,i 22 42,30 "/„ 16 30,76 "/„ 7 13,46 "A, 3 S,76% AUjanc (94 espèces doiit 38 ligneuses). 1 2,63 »/« 10 26,30 ";„ 10 26.30 » „ 11 28,84%^ 5 13,13% l)'autre pari, on est frappé de ce fail que les espèces ligneuses appar- tiennent principaleinent í\ i familles: Cislinées, dènislées, Ericacées, La- biées. En ne considérant que le nombre des espèces, les Génistées tiennent li; premier rang. les Cislinées le second, puis vienneni les Ericacées, enfiii les Labiées. .Mais si iious envisageons le nombre des iiidividus, par les- quels ces familles sont représenlées, les Cislinées viendront en toule pre- mière ligne, puis les Ericacées prendronl incuntestablement la prédomi- nance sur les Génistées par leurs habiludes sociales. La comjiosition de Ia population végétale des stations bumides de la Pinède et des Landes dillére peu suivanl les sections, le niilieu oii croll cetle association élant peu inlluencé par le climat. 140 Le iiombrc dos espores européeniies y attein! rónorme proportion de 90 "/o díins lii sfclidii dii Douro et cctte [jroportion fsl encore d'environ GO"/» t'fi AliTntejo oftidciilíil. Lcs ('S|)ò(es mcdileriaiiéeiiiii-s, ibí-riques ou ibéro-maiiriliiiiieiuics iroiit (]iruii role iil)S(iliinii'iit nid ilans letle stalion, par conlre les espcVes eiidi-miqiies (spéciales nu Portugal) y ont une r^elle importaiire malfiro le Irt^-s-pctit iiomhre de lenrs espí^ces. Si iious ne con- sidéroiis (pie les espèces (l(iiiiiii;uili's, on voit que les tjpes européeiis et eiidt''mii]ues sont en nombre seiísiblemenl <''^ai, sou>eiit nu' me, daiis beau- coup eiiil)ro tle 18ítC). 1700. Clilorvbe iiiruiidihiilirorinis Fr. — .Arredores de Torres Vedras: Kuiia, matla da (Iraiija (.1. («. de Barros e Cindia — dezemliro de 1H!)Í);. 1701. I.cnliiius eoclilealus Fr. — Arredores de Torres Vedras: pro\. a Runa [sobre um cepo de Eucalyplus] (.1. O. de Rarros e Cuidia — de/.emliro de 18!)6). 1702. Slropliaria Micl;iiios[ierina IJ. — Arredores de Torres Vedras : Runa, |{t'm|i(istas [lia lerra] (.1. G. de Rarros e Cimlia — novembro de l'JOI). 170."!. ll\|ilioloma rasciciilare líuds. — Arredores de Torres Vedras: prnx. a Rima [sobre eepos df Eiicalyplus ylobulus^ (.1. (1. de Rarros e Cunha — ^dezembro de 18'jy). 1704. Fsatlnrella dissemiiiala Pers. — Arredores de Torres Vedras : Runa I sobre alvenarias velhas] (J. G. de Rarros e Cuiilia — janeiro de 1897. 1705. l'(d}[)oriis zonalus Fr. — Arredores de Torres Vedras: (iro\. a Runa [sobre repôs de Euctily/iltis ylobultis^l ..]. d. de Rarros e Cindia — janeiro de 1900). 170(5. Cralerellus cornuio|)ioides Pers. — Arredores de Torres Vedras: |{iinn, nialla da Granja J. (j. de Rarros e Cunha — dezembro de 1901). 1707. Clavaria pistillaris L. — Arredores de Torres Vedras: Runa, matla da Granja (J. G. de Harros e Cunha — ih^zembro de 1901 . 1708. \'ol\aria speciosa Fr. — .Arredores de Torres V^edras: pnix. a Runa, Remjioslas [na terra] (J. G. de Harros e Cunha — de- zembro de 1901). Musgos 1709. Sphapnum subseriindum N. et II. — l^inte de Lima: serra de .\iilhelas (Cl. Sampaio — agosto de 1897). GryniiiospoiMiioasí Taxineas 1710. Taxus barrata L. — Serra da Fstrella: Valle de Santo Aiilonio, prox. aos Cântaros (J. da Silva Tavares — setembro de 1901). 143 ]M<>iiocot3"locloiioas Gramíneas 1711. Digit.iriu rililormis Koel. — -Ponte de Lima: Sá ((1. Siini[iiii() — sclcmliro de I !)()!). 301". l'ol}()()f;()ti marilimiis \\ . — Arredores de Seluhnl: iiiíirf;eiis do Sado, Motieiia (A. Luisier — maio de 1901]. 606". Slipa lorlilis Desf. — Coimbra: Sania Clara (M. I''('rreira — maio de 1!)(>2). 152í^". Airopsis {ílobosa Desv. — Porto: S. Gens (.1. da Silva Tavares — maio de 1S!)Í)). 1712. Trisctiim liispidiiin Lgo. — Serra da Estrella: prox. ao Cântaro r.ordo (iM. Ferreira — agosto de 1900). 1713. Poa nemoralis L., ?. rigidida Koili — Villa Nova de f.aya: Es- teiro de A^illtes (G. Sampaio — jiiidio de 1900}. 1714. iVIoliiiia coeruiea ^fncli. — Rio Paiva: Cirijó (.1. llenri(|iies — se- tembro de 1902). 36". Cyiiostirus iri^tatus L. — Le^-a da Palmeira: mariídias de lJoin'as (G. Sampaio — jmdio de IH96). 309". Viilpia Myiiros (ímel. — Coimbra: Mainça (M. Ferreira — maio de 1902). 310". Festtica ampla Ilack. — Coimbra: Clioiipal (.T. L. i\Iendes Pinheiro — junho de 1896). 1715. IJromus Stliraderi Kth. — Braga: rua dos Granjiniios (G. Sam- paio— juliio de 1890). 1526". Nardurus Lachenalii Godr. — Bussaco: Caiiaz (M. FVrreira — maio de 1901). Cyperaceas 1716. Carex asturira Bss. — Serra do Marão (G. Sampaio — maio de 1896). 749'. C. Haileriana Ass. — Arredores de Coimbra: Ei^ras (.1. L. Mendes Pinheiro — abril de 1900). 1717. C. hirta L. — Porto: Valbom, margem do Douro (G. Sampaio — abril de 1901). 1718. C. panieea L. — Vallongo: Aliena [terrenos húmidos] (G. Sam- paio — maio de 1901). lU 1719. Carex punctala Gaud. — Coimbra: Sanlo António dos Olivaes, CariTfial M. Fcm-ira — maio de I8Í)!>). 1720. Hfk-otliaris niiillicaulis I)i«v)r. — Coimbra: Sanlo António dos Oli- vaes (iM. Ferreira — maio de 18!(9). 1721. Scirpiis lloloscliociiiis L., a. ^oníiiniis Ciodr. — .Arredores de Mon- leiiiút-o-\'elliii : mallii de l"òja J. L. .Mt'nicotylccloixeas Chenopodiaceas 4G3^ Atriplex halimus L. — Arredores de Setúbal: beira do Sado (J. da Silva Tavares — setembro de 1900). 145 Dipsaceas 107". Sufcis.i |iinn;i(iíiil;i I.fíc. — Scitíi de Aifiii: Surila .luslii (G. Sam- |iaio -ii};osl(i de ISí)7). Compostas 1726. Soliilnfio Viií;a aiiioa L., 3- al|it'slris Bss. — Serra da Eslrella : encdsta de iManteigas (J. da Silva 'lavares — soteinhio de 1901). Wâ*". Phagnahm saxalile Cass. — Soalheira: S. l'iel (C. Zimmermann — jiitdio de 1X99). 1(08". Helichrysoii foelidum Cass., 3- pallidum Less. — Arredores do Porloj: Malliositdios [logares hiimidos] (ArllvMr R. Jorge — agosto de 1902). (532''. Perideraea fuscata M l)b. — Soalheira: S. Fiel (C. Zinimerrnann — junho de 189!)). 1727. I'>relhriim ílaveoiuiii llllgg. Lk. — Soalheira (C. Zimnierinann — ■junho de 1899). 205". Chrysanlheiíium segelum L. — Soalheira: S. Fiel ^C. Ziinmermann — maio de 1899). 636". Carlina raceinosa Rchb. — Soalheira (C. Zimmermann — agosto de 1899). 1728. Carduus Broleri Welw. — Coimbra: Santa Clara (M. Ferreira — junho de 1899). 1651". Arnoseris |iusilla Gartn. — Soalheira (C. Zimmermann — juidio de 1899). 1729. Tinincia hirta Illh , y. arenaria DC. — Leva da Palmeira: areaes da Boa i\o\a (Arthur U. .lorge — agosto de 1902). 6I6\ lljpochaeris glabra L., a. genuína Godr. — Soalheira (C. Zimmer- mann — agosto de 1899). Ericaoeas 215'. Eriça australis L. — Arredores de Setúbal [charnecas] (A. Luisier — março de 1901). 216''. E. lusitanica Hud. — Arredores de Setúbal: Cotovia (A. Luisier — janeiro de 1901). 10 xu I4U 107'. Kiica mi'(literiatie (h- 1902). Crassulaceas 1739. Sediitri |iniirialirrri i{iol. — Hio i'ai\a: (irijó .1. ,\. Henriques — setemhio de 1901). Paronychiaceas 100''. Paronyeliia arfientea L. — !'"ai(): areias (hr beira-mar (José Bian- deiro — junlio de ISSS). 17i0. P. echiirata Lam. — Arredores de Coirnhra : Kiras (J. L. Mendes Pinlieiro — junho de 1900). Fomaceas 17'il. Sorliiis Aii(ir|iaria L. Serra (hi i'istreila: \'alie de Sanl(» Atrtonio, [irox. aos Carrtaros (J. da Silva Tavares — setembro de 1901). 149 Sanguisorbeas 1 1 10". l'()t(MÍimi !\Iiif;ii(ilii Spacli — Arredores de Coimbrn: Eiras (J. L. Rlfiidcs l'itdn'ir() - niiiio de 1901). Papilionaceas 1315". Scorpiíinis subvillosa L. — Arredores de r.oiml)ia: Eiras, Hedonda (.1. L. Mendes Tinheiro — maio de 18!)!)). 378". Hi[)[)ocre|)is unisiliqiiosa L. — Setúbal: nos montes (A. Luisier — maio de lí)OI). 1043". Oníilhopus roseiis L. — Soalbeira : S. Eiel (C. Zimmermami — maio de 189!)). 1742. Lotus Caslellanus Bss. Keut. — Coimbra: [)ro\. ao Ran}j;el (M. Ferreira — julbo ile Í9()"2). 54o". Trilolium filomeralum L. — Arredores de Coimbra: Eiras (J. L. Mendes Pinbeiro — maio de l!)Or;. I.'j07". T. miniis Sm. — Arredores de Coimbia : Eiras i^J. L. Mendes Pi- nheiro — maio de 1901). 1230". iMelilolus |iar\ill(ira Desf. — Porto: Foz do Douro (G. Sampaio — junho de IS!>7 . 1743. Tri).;onella oriiilhopodioides DC. — Vilhi Nova de Gap: Seidior (ia Pedia [relvagens salpadas] ((]. Sampaio — juidio de l!)()l). 3!)1". Geiíista Anfihca L. — Setúbal: pântanos da Cotovia (A. Luisier — fevereiro de 1901). 392". G. berberidea Lpe — Serra d'.Arga: Cabraçào (G. Sampaio — niart'o de 1!)01). 706'. Ule\ naims FOrsk. — Serra da Flstrella: Argeiíteira (J. da Silva Tavares — setembro de 1901). , Eupliorbiaceas 1150". Euphoriíia baelira l$ss. — Palmella : beira da estrada (A. Luisier — junho de 1900 . 710". E. Nícaeensis AI!. — Collinas de Setúbal (J. da Silva Tavares — junho de lí)00 . 1510". E. uliginosa NNelw. — Arredores do Lourical: pinha! do Irso (M. Ferreira— jullio de 1898). lâO 1243'. MeiTuriillis olliplica Lam. — Villa Xovn de Porlimân; Odemira. Mil Foiíles (Josí^ Biaiuicint, (i. Snin|i;ii(i — ahiil. março ile 1889 e 1899). Geraniaceas •i09\ Geriiniiim iikiIIc I,. — Soallicira : S. Fiel {C. Zimmermatm — maio (ie 1S99 . 1618". Erodium ciciiliii imii llrril.. ot. fieniiiniim. — Coimhia: Clujii|)a! {M. Ferreira- maio de IS99 . lloi". Lavalera ()ll)ia l... a. fietmina. — Coimbra: cerra de S. Heiito [M. Ferreira — jimlio de 1900). Alsinaceas 1744. Sapina maritima Don — Foz do l)1. 1748. l)i|ilol.i\is viiiiitic.i DC. a. ^ciiiiíií;! KiIiI). — Hiiiircns lA. (ioltz (Ic Ciii-Millio — (luliiliro (1l> I!)(I0). J. M. Eiiioiii toii — jiirdio de ISS.j!. Go6. PUiiilíipo carinatn Sclirad. — Bragança: Cidjeço de S. Bailliolomeu (A. Moller — maio de 1884). 1490. PI. carinata Sclirad., |3. depaiiperala Gr. Godr. — Serra da Es- Irella: Fraga da Cruz (A. Bieardo da Cindia. — julho de 1882). oOl. Solaiiuin villosum Lain. — Lisboa: Cnslello de S. .lorge [mura- lhas (.1. M. d'01iveira Simões — novendjro de 1883). ()G8. Solainuii villosum Lam. — Arredores de Coimbra (F. ^liranda da Costa Lobo — setembro de 1884). 368. Anapallis marilima .Alari/. et Samp. (A. liuifolia L., S- maritima Mariz ' — Arredores do Porto: Malbosinhos, perto do Senhor d'Areia (E. Johnslon — abril de 1882). 826. RuImis anioenus PorleiM-hl. — .Arredores de Li>boa : charneca de Caparica [A. Hicardo da Cunha — junho de I88iy. 1313". R. leucoslachvs Schleich. — Arredores de Melgaço: S. Gregório (A. Moller —junho de 1894). ' Vide a Nula ícjíuinte a pag 1.3.'t. 152 1()12. Hiibus iiemorosus llnyiie. — Coimbra: Estnçiio Velha (J. A. de Araiijo i> Ciístro — maiii de 181)1). 1141. Prutiiis insititia 1,. ^ — -Buarcos (A. (joilz de Carxallio — março de 188(5). 1'528. Eiipliorliia dulcis .laccj. — S. Pedro da Covn (E. Srhmitz — maio de 1882 . 7 li). Viola sihalica Fries., 3- mncraiilha Wajir. — Coimbra: Lomba dArrofjava A. .Moller — abril de ISS;} . 268. llalimiiim iniillillorum W k.. a. macroiiinlliini \Vk. — Entre l"aro e S. João da Venda (.1. Daveaii — abril de 1881). Sócios 6 colleccionadores dos annos de 1899 a 1902 Al|ihonse Liiisier — Setiibal. D. António Xavier Pcniia C.onlinlio — Lisboa. Artbur Hicardo .loige — Lisboa. Augusto (iollz de (^ar\ailio — Huarcos. Carlos Zinimermann — Soalheira: .S. Fiel. Gonçalo Sampaio — Poilo. 1)k. .lorio (jiinlbertd de Barros e Cuiilia — Totro Vcdr.is: Huna. Joaquim da Silva Tavares — Setúbal e Soalheira. José Brandeiro — l'aro. B.''' Josó Luiz Mendes Pinheiro — Coimbra: S. Fa{;un. lU Toiírnefort no seu Manmcrii>lu ' sobre íis pl.iiitns i\iw coIIk-u em Porlufíiil |i('lii |ilii;ise: AiiiKjnlIis lllsimnica, mnritima. mnor. fírot . IHllít, I. r. 155 do seu Mamiscriplo (jtic rciircsciil.i a IVirm.i marilima do Anagallis de llor grande e passou só a fóiina de lollias largas, (|iie era menos caracteristica? A isto podemos res|i()nder com certa probaijilidade, visto as ílillicul- dades que sempre surgem para inlerprelar com algum rigor as expres- sões poljnomicas, .'is vezes confusas, dos anIigDS auclores bolanicds, (pie podia roíHiieíort nSo encontrar na llespaniia aquella iVtrma. porque a nao citou d'a(pielle pai/ no seu Manuscripto, e |)or isso supprimiu a phrase por ser menos exacta, ou eiitilo sul)stiluiii-a pela outra: AiKiyiillis l.iisilanicri, Linariíiefolio, jnujor que elíectivamcnle não tem em l'ortugal outra espécie de Anagallis que lhe corresponda senão a que faz o objecto d'estas ligeiras considerações. Em resumo, a designação de Anagallis Hispânica, dada à plania de Rlathosiidios e d'outras localidades do littoral do paiz, não pôde subsistir, não sii por dar logar á confusão com o ,1. iinifolia L., var. lali folia V\'inkler, mas lambem e principalmente poríjue nSo está averiguado que a planta em questão exista na Hespaidia como existem as outras formas do A. Iinifolia L. citadas pelo sr. M. Willkomm no Prodr. Fl. líispa- nicae e representadas no seu herbario. O equivoco de ter o sr. G. Sampaio considerado a planta de Mathosi- nhos como espécie própria da Hespanha foi também reforçado pela minha falta de rigor na determinação da espécie n." 368 da Sociedade lírote- riana, mas depois que este erro foi corrigido no respectivo Boletim, ante- riormente ao estudo das Primulaceas dos arredores do Porto, por aquelle auctor, cessou desde logo esse motivo de confusão. Í5G FLORAE MYCOLOGICAE LUSITANICAE CONTHIIUTKt DlODKCl.MA* AIXTOHK P. A. Snccardo Dfcein iihliiiic nrtriis opclliiin eilidi - in (|iiit (•(iiiliiicli.iliir : I. ronlriínilio deriína ad /luram w]icnl(i{]imm lusilanicum cx colk^cllone (lili';oiiIis>imi Adul. Fr. MoUcr, Hditi ("oiiiiiihricensis ins|iert(iris; 11. Conspecíus fuiigu- rum omiiium (jui usíjih' ad illinl Umii|iiis in l.usiliiiiii» iniMiliicraiit. 1'i'r lioc fleccíinium tnriicn A. .Molloi' (i|i('riiin sii.irii imii (Irscniit fl coiiiiiliiies iilios rnyceles sodulo |>erlt'};it i-t jaimliidum examinandos communicavit. IU'\('rn, iiilíTca. alií iimolofiiae ruilorcs in ipsa Icrra liisilanica orli siinl et iinrclcs silii ledos in liiiein jani edidcriMit, ipiaies (II. C Torrciid, J. V. d' Almeida el M. de Souza da CaDinin. l\Ivri'tiim .Molicriarioi um slii Jiiini a liinis laiitutii niciivilxis siiscipore polui et nntic eoruni calald^niii exliiheo. Heslal mt.i pais ipiaedaiii nofi jiarva adliuc examinanda ex ^lV(■elil)ll^ niipniiis acceptis a cl. .Mnller, (juorum elcnclium proxime dalio. l'raesens enumeratio coMlinct mvccliim liisilaniiorum spccics 128 et iinain l)rasi!iensem (in appendice catalofii). Ex iís SO sunl nneoiof;i;ie lusi- tanicae addendae, II sunl species omnino novne, 1(5 vero sunt varietales novae*'. Praeter formas inéditas, notahiliores ecnseo Anleiindriaiii fcoria- deam el Zygiixporiuni osclieoidis, íllam australiensem, lioc cuhense, utiam- (|ue speriem [)ro certo cum pl.mtis exoticis in l'!iiro|iam importatas. ' rmitritmtio nica a. 189.'! esl ilccinia, snl cuiii cl. Turrendi cunlrihulio iincoiogica a. f.Kli imili'i'iiiia sit. pra^sciis iiiea iliiniicciíiia rvailil. 2 r.fr, liolrl. Sm-, biildii. Itni/ir.. W, 18!):! (p. '.1-70). ' Exemplaria iiinuiull.i miiMiiscii|Mii cxaiiiiiiavil i't tifiurâ illn.:travit eprepins Doct. Jns. Sniliii, |irof('ssiir caianen^is. Furiiiar iiii\,ic, i|u;inini is iiiihi pr.iclniit analysin, eliaiii iioiiiinc ?.W' (Seal.) iiislruuiiUir. 157 Uil)li()f^iii|)lii;ie nijcoloiiiciíe liisilniiiciu', (jiiiirii In iiifiiionilii iiiea ilorula, p. 23-24, exposiii. somieiílcs conlribulioiíes siiiil .uldciidiíe: 1. (i. th' Lagerheim — Kcvision des Usliln};in6es el des Uredinées coti- temics dans Hicrliicr de NNclwilsih. Coimbui, ISS9 ,HoI. Soe Hrot., vol. VII. Insutil iKiiitmlIiic s|i('rifs lusitimiciíc). 2. J. V. dAIweidti Lii nalln des ()li\cs l'Ii 1'oiUigiil (Gloeospoiium olivarum d"Alm.). Paris. 18!)!» hnll. Soe. Muol. Franc). 3. A. Troller- Sullo slalo ccidiosporo delia l'nccinia Lmltilici. Firenze, 1901 (Bidl. Soe. Bot. Ital.). 4. /. Brcsiulola — Mvccles lusilanici iiovi. HomtoIo, 1902 (atli accad. degli Agialij. 5. C. Totrend — Primeira C()ntribiiii,à(i para o estudo dos Fiiiif^os da rcpirio Sclulialfiisf. Lisboa, 1!)02 (Kevisla de Sc. Nalur. do Collegio de S. Fiel). 6. J. V. d' Almeida e M. do Souza da Camará — Espécies e formas no\as de Fim^'()s na Hora mycolof,'ica de Porluj;aI. Lisboa, 1903 (Hevista agronómica, n." 1 et segg.). Patavii, XM .laini.uii mc.miii. Ilyiiionoinycotao Agaricaceae 1. Vulraria ijhmcephaJa (DC.) Gill.— Syll. V, p. 6G2. llab. ad lenam In Lusitânia (Coimbra?). Theleplioraceae 2. Cyphella villosa (Pers.) Kerst. — Syll. VI. p. 678. Hab. ad caules emortuos Gei mogellanici, Ilexaceiílris, F"our- crojae in borto botânico ', I-V, 1902. ' Nisi sit contraria indicatio, intclligalur: iii liurln botânico Coniinbriccnsi 15S Oastoroiiiycotao Lycoperdaceae 3. * Geasler slrialus DC. ' — S\ll. VII. p. 77. Hub. iid torram (jr. S. bento, Coitiibra, 1, 1902. riypotlomiiac Ustilag-inaceae 4. * ('slildga (ilivacea (DC.) Tui. — Sjll. VII, p. 4(13. Uni), iii (iv.iriis Ciiricis (vcrisim. |i('ii(liiliic), I^iiss.iro f.iisitnninc ul)i Aiij;. l'J03 l.'git iirul. A. Trulter. Uredinaceae 3. * Puccinia Cerasi (Bérenfí.) Cast. — Syll. Vil, (i. (iiO. I. Aiiiyrjddli. Hub. in folii.s Aiinpdiíli 1'iMsicae, pr. Coimbra, XI, 1901. (). Melampsora pajutUiui .liicij.) Tui. L('\. — Sjil. VII, p. .'JOO. Hiib. in foiíis I'(i|)iili iilh.u', pr. Ciiiycetao Mucoraceae 9. fíhizopus nif/ricans Klirctib. — Syll. VII, p. 212. llab. in Inliis putridis Olcac cunipoac, .\l, 1901. Species asterisco notalae, sunt llurai' tnycul. lusiianirac iuldenilae. 159 10. * Phyromtjces nileiís (A^nrdli) K/e. — Sjll. \'ll, |i. 2()o. Hul). iii cxcrcniciilo ciiiiiruldiiim, \n\ (idinibr;!, 1, 1902. r*yi"oixoiiiycotao Perisporiaceae 11. Capnodium i\vrii Uiihfiili. — S\ll. I, p. 77. llab. in liiliis Neiii Oleíiiidri, iii liorlo l)olnnic(), I, 1902. 12. Capnodium Citri B. el Desm. — Syll. I, p. 78. }lah. in loliis Cllri Aniiiiifii, pr. Coiínbin, XII, 1901. 13. * Cdjinodlum elíiiKjníKm 15. el Desm. — Syll. I, |i. 73. Hab. in foliis ÍMcspiii fíonniinicac, in luirlo hotiinico, X, 1902. li. ^ Antennaria scoiiadm IJerk. — Syll. I, p. S2 Ilub. in loliis iMinisqiie Correiíc riTiiifjincae, in liorlo botânico, X, 1902. — Pulcra species. 1'crillu'cia (?) in bypliis acrogena, globosa, 30 fj. (liam., rara; hypliao articulalae in rhabdos fas- ciculatae; articuli 5-7 (/. cr., pullnlati, diâmetro transverso 2-3-plo longiores. — Species probabililer im[)ortata ex Aus- trália, (|uae rcapse pátria Correac. Sphaeriaceae 15. Entypa hclcyacanlhn Sacc. — Syll. I, p. 177, IX, p. 4()(). llab. in lainis Kobiiiiae Pseudacaciae, Coimbra, VI, 1899. 10. fhijsalospoia laíilnns Sacc. — Syll. XIV, p. .^20. Ilitb. in loliis Eucalvpli viminalis, in liorlo botânico, I. 1902. 17. * Pbysnlospoid mi)iiilula Sacc. et Sjieg. — Syll. I, p. 437. llab. in ramis Tecomae capensis (forma A) et Dioscoreae salivae (forma li,, in liorlo botânico, l-lll, 1902. — In forma A: asei 00 — 63 = 9 — 10; sporidia lo — 18 = 6 — 7. In forma H: asei 55—60 =12; sporidia 16 = 3—6. 18. Apinspora MonkKjnei Sacc. — Syll. I, p. 539. llab. in culmis Arundinariae falcatae, in borto botânico, I, 1902. — Socium adest Cimiosporium ISambusae. 19. Anlhoslnmella cnidaminans (Dur. et Mont.) Sacc. — Syll. I, p. 280. Hab. in foliis emortuis Phoenicis canariensis, in horto botânico, III, 1902. 20. * Atilliasídiíiclla pi-sana Pass. — Syll. I, p. 280. IJab. in foliis Cocos Homanzollianae, in liorto botânico, 1, 1902. 160 — Asei 80— í)(» = (j— tí.,"i ; spondia 10—12 = 5,5. An potius viir. A. contamiuilutis/ 21. • S/ilitnrflId J(tii(mii(t Pass. — S\ll. 1\, p. (!32. Hall iii loliis K\()ii\mi (iinbriiiti, iii Imrto Ixd.inico, 1902. 22. Splttieirlln niunilifíirmis (Pers.) .\ll(•^^\v. — S^ll. I, |i. i77. Uai), in loliis Tiliiir ciirdiiacac, iii liorlo liotiitiico. I, t!)()2. 23. 1 (itiomoiiia Cnaslls iHioss^ Ccs. De Nol. — S\ll. I, y. .')(!!(. Hab. in (oliis Aceris Psuiidoplalani, in liorio lidlaiiiio, I, 1902. 2i. » Diaporthe liuhiae Falir. — SnII. I.\, ji 714. l/ab. in ciiulibiis Hiihiae tintloriac, in horto Ijolaniio, IM, 1902. — Sócia adest 1'homa Hiibiaf Siicc. ejiis spei iiicgonium. 25. Meldspliaeria tiobills Sacc. — S\ll. II, p. 1(59. Ilab in loliis PiMScao firalissiinac, in horto botânico, I, 1902. 26. - Mclaspliacriti srjjiiirulu ( 1{. cl Hr.) Sacc. — S>11. II. p. 164, IX, p. 836. Hab. in ramis Ampciopsidis hedernceac, in liorto botnnico, 1, l!>02. 27. Meldspliaeria tinistimetia ('.. et H. Sacc. — S>ll. II, y. 1(13. Hab. in caiilihns Solani s|i.. in horto botânico, IV, 1901. — Sócia adest HhíiliildSfioiíi I.vhrvtouiima. 28. Leiíldspliuirla Kusri (NNallr.) Sacc— S\ II. 11, p. 7í. Hab. in cladodiis Uusci aculeati. pr. Coiínbia, 1, 1902. 29. Plcds/idra Imbaiuiii (Pcrs.) Uabcnii. — S\ll. II, p. 247. Hab. \uif;alissinia in caulibus hcrbarnni (juain |p|iirimarnni, Sidae, Astragali, Nicandrao, Centranlhi. (lassiac, Petuniae, Nicotia- nae, (iei. Dalcac, .Asieris, Dcstnodii. Coionillac ("olulcae, La- tliyri, Moiicandiac, <)iiHtlio|K>dis, Iridi.s, Kniplioliac, .Moes. Stipae, Alismatis, in liorlo botânico, 1901-1902. — Variai ntacrospora (Sp. 3.') — U) = 13 — lo el niicrospora (Sp. 28 — 3(»= 12 — 13). 30. 1'leospora Asphodeli Habcnh. — S\ll. II. p. 268. — Forma Phormii. Hab. in loliis Phormii Iciiacis. in liorlo botânico, I, 1902. — Forte eadeiii est Plcaspord zekmdna (^ocdvc. Hypocreaceae 31. Gibberella Saubinelii (Monl.) Sacc. — Syll. II, p. ,';54. Hab. in caule emortiio Agaves llenri(|uesii. in horto bolanico, I, 1902. 32. Claviceps purpúrea (Fr.) Tui. — Sn II. II, p. ,")64. Hab. in .spicis Secales Cereuiis, pr. Coimbra, V, 1902 [Sclerotium). 161 Lophiostomaceae 33. * Loplúolrema praemorsum (Lnscli) Sacc. — Syll. 11, p. G81. H(il). in caiilibus emorUiis (jciloiio|iIesii cvtiiosi, in liorlo botânico, 1, l!»()2. 34. * Hobergea única Desm. — Sjll. II, p. 80(5. Uai), in liiinis Ampelopsidis heileraceae, in Imrlo botânico, VII, 1902. II>i.scom^ycctao 33. Twchila Cmlnium (DC.) Fr. — Sjll. VIII, p. 728. ll(tb. in lolii.s Ilederuc Helicis, S. Bento, pr. Coimbra, I, 1902. 36. * Exoascus drformaus (IkMk.) Fuck. — Syll. VIII, p. 816. Hab. in loliis \ivis Amygdiib Persiiao, Coimbra, IV, 1902. 37. » Taphihia áurea (Pers.) Pr. — Syll. VIII, p. 812. Hab. in loliis 1'opuli nigrae et pyraniidiílis, Coimbra, VI, 1902. 38. * Tuber lacunosum Mallirolo. — Syll. XVI, p. 814. Hab. snb terra pr. Barca d'Alva, IV, 1902. — Determinavit prof. O. Mallirolo. 39. * Terfezia Co/farli Chat. — Syll. XIV, p. 827. Hab. sub terra |)r. Barca dAlva, IV, 1902. — Determinavit prof. O. Mattirolo. 13ovitei'on^i3^cetae Sphaerioidaceae 40. * Phyllvslicla 3Iagnoliae Sacc. — Syll. III, p. 25. Hab. in Toliis Maj^noliae obovatae, in borto botânico, I, 1902. 41. * Phyllosíicla \\ eslcndorjjii Thinu. — Syll. Ill, p. 26. Hab. in Idliis Berbeiidis vulgaris, in liorlo botânico, XII, 1901. — Sócia Macrophoma iiubilis, var. HerberiJis. 42. * Phyllosticla iiiaculans Eli. et Ev. — Syll. XI, p. 476. Hab. in foliis IVipuli nigrae, var. Van-(jeersi, in horto botânico, X, 1901. — Sócia Melampsora pnpulina. 43. * PhyUoslicla Uauhlniae Cooke. — Syll. III, p. II. Hab. in foliis Bauhiniae grandillorae, in horto botânico,!, 1902. 11 XIX Í62 — lisl foriiiíi iteritlifciis (Icprcssis loO-220 u. dinin. ; sponilis S — 10 = 2,5— .'}.a, bi-íiiltiiliilis. Ii>ulinis. 44. * Phylloslictd Alcides S;ut. - S\\\. III. p. M. Hab. in foliis I'(i|nili iillxic, jir. Coiínhrií. X. IDOI. — Sociae adsiint Ascoiliyla poinilina Siiic. et Uetuliisunia populina Pass. qiiíie ^ill('I■('lllllr cvdliilidiiis j;riuliis. 45. * Phylloslicla OeUemii Kll. cl Kv. — Syll. XI, |). i7o. — Var. Man- devilleae Sacc. et Seal. Maculis suborbiiiilaribus arescendo griseis, late |)iir|uireo marfjinalis ; peiithcciis |)niiris, epiplnllis, perexif;uis, 70-80 / diam., conlextu leiiuissimo, fusiidiilo ; sporiilis breve lusoideis, redis, 10 — 13 = 3,5 — 4, hvalinis (rarissiine spuric l-sc|italis, iioii coiisíriítis). Ilab. iii foliis iMamievilIcae siia>eolciilis, in horto botânico, XI, 1901. 46. * Phyllosticla I.yroperslci 1'eek — S}il. X, p. 131. Uab. iii foliis Lycopersiei esculenti, (lábias da Haiiilia, VIII, 1901. 47. » Vhoma venenosa Sacc. — Sjll. III, p. 127. Hab. iii caulibiis einortiiis Datiirae Slramoiiii el D. arboreac, in horto botânico et pr. Coimbra, I-IV, 1901-1902. 48. * Phnma sarmeulicia Sacc. — Syil. Ill, p. I3(). Hab. in caulibiis .Meiíisjienni caiuulensis, in horto botânico, I, 1902. 49. l>hintui .icltlllrae Sacc — S\l!. III, p. 124. Ilab. in caulibiis emortuis Daliliae scii|iif;erae, in horto botânico I. 1902. 50. Pltnnuí leucosllgnm DC.) Sacc — Svll. III. p. 105. Hall. in foliis emortuis E\on>mi fimbriati, in horto botânico, I, 1902. — In Flinula niyc. Lus. ad Mairophumam diixi sec lierlese et Vo;;l., scd perperam, nam sporulao tantum 9 — 12 = 2,5 — 3,5 nietiuntur. Cfr. S>11. 1. c 51. * Plunna Díps(icH'.i)i>\\e. — S>11. X, |i. 170. — Forma Scabiosae Sacc. Hcib. in cauiibiis Scabiosae inaritiinae, |)r. Coimbra, 1901. — S|)orulae 8 — 9 = 2,5, biguttatae, Inalinae; basidia 8 — lOrlJJ. 52. » Ph<»ita liabiae Sacc — S_\il. Ill, p. 137. Ilab. in caiilibus Kiibiae tincloriae, in horto botânico, III, 1902. — Sócia adesl Diaporlhe Rubiae, (jiiae habenda velut ejus sta- tus ascophoiiis. 53. • Phoina Indiijnferae Sacc. — Svll. III, p. 121. Ilab. in caulibus cl fnnlibus Indifjofcrac Dosuae et Daleae alo- j)eciiroidis, in horto botainco, I, 1902. 163 5i. Plioina sepiisila .Sa(T.--S\ll. Ill, p. 6S. Hah. iii raniis Glyciíies violacene, iii horto bolaiiico, I, 1902. K5. * Plioma Sojiliorae Sacc. — Syll. Ill, p. ()7. — Forma Gynwdcladi Sacc. cl Seal. Hab. iii peliolis emortuis (jymiiocladi canadcnsis, in lioito hola- nico, \'l, 1901. — rcrilhccla lah; cl dctisc j^rcgaria, 2N0-320 [A diain.; sporulae 7,5 10 =^ 2,;j — 3, guUiilalae, hyaliiiae; ba- sidia bacíllaria. 56. * Plioma Tecoinae Sacc. — Sjll. III, p. 91. Hab. in ramiilis Tcconiae radicantis, in liorlo bolanico, I, 1902. 57. * Plioma liosae Sacc. et Schulz. — SjU. Ill, p. 76. Hab. iti raiiiis Uosae moscliatac, in horto bolanico, I, 1902. — Spoiuhie ol)longae, obUisulac, 9^2; basidia acicularia 1 i-^ 15 = 1,5. 58. * Phoma japunica Sacc. — S\il. Ill, p. 78. tlah. in raninlis Keriae japonicae, in liorlo bolanico, F, 1902. 59. Phoma pahnicola Wiiú. — Syll. X, p. 181. Hab. in loliis lUiapidis llabelliformis, in horto botânico, I, 1902. 60. * Plwma arnmliDacea (Uerk.) Sacc. — Syll. Ill, p. i6l. — Fornia bambiisina. Hab. in cuhriis niinoribns Bambusae mitis, in horto botânico, I, 1902. — Sporulae oblongo-fusoideae, 8 — 9 = 2,3 — 3; basidia acicularia, 10 — 12=1,5. Perilhecia laxe gregária, minuta, cpiílcrmidc airalà tecla. ()l. Plwma herbarum \\ est. — Syll. Ill, p. 133. Hab. in caulibus emortuis Medicaginis, Scabiosae, Bocconiae, Vignae, Senecionis, in horto bolanico, I-X, 1902. 62. * Macroplwma nobilis (Thíim.) B. et V. — Syll. X, p. 195. — Forma Beiberidis Sacc. et Sc. Hab. in foiiis emortuis Berberidis vulgaris, in horto botânico, XII, 1901. — Perilhecia globulosa, laxe gregária, 100-220 [x diam., atra; sporulae obovatae, 15 = 6,5 — 8,5, saepe crasse 1-gutlatae: basidia bacillaria brevia. 63. * Macrophoma ilicella [S. et Penz.) B. et V. — Syll. X, p. 194. — Forma Maynoliae Sacc. Hah. in foiiis emortuis Magnoliae grandillorae, in horto botâ- nico, I, 1902. — Perilhecia hinc inde gregária, epiphylla, epi- dermide velala, 200-300 [a diam.; sporulae 16 — 20 ="5,5 — 6, nubilosae, hyalinae, subsessiles. 64. * Macrophoma hjiseles Sacc. et Scalia, sp. n. — Perillieciis saepius epiplnllis, sparsis, epidermide \elatis, dein erumpentibus, pun- ctiíormibus, 150-225 |ji. diam., globoso-depressis, ostiolo in- Kii jircsso pcrtiisis, nipris; contcxlii |i.ir('iirli>m;itic(i, fiisco; spd- rulis oliiidraceis, iilriíique roliiiululis, roclis, liasi saepc iniimte ii[iiiiilnlis, 18 — 21 = o — tí, nicdio ikiii raro le\iler aiifíustalis, coiiliiuiis, varie giiUiilatis, livalinis; bnsidiis bretibus, |ia|iilli- Ibriiiibiis. Uai), iii loliis eiiKHliiis .Musae Enseles, iti liorto botaiiiio, XI, 1!H)1. — Suiiiic adsiint Alleniaritic et Kjiicucci specios. — A .Macr. .Aliisac i^ClookL-^ \i. et \'. oiniiiiut diMMsa. 65. * Dendrnphowa pleurospora Sacc. — S^ll. Ill, p. 178. liai), iu rainis cniorluis Kosai" sp. iii liorlo botânico, 1, 100-2. 66. * Vermioildiid IricluHd Vr — Syll. Ill, p. 224. IJab. in foliis emnriuis liliae argenteae, in liorto liolanico. 1, 1902. — Sporulae iiiajiisc ulat-, cur>a(', iitriiii|ii(' aciil.ic, 2.S c; 2,5. Conf;ruil ciiiii \'. Irlclicllu, var. Cdsldniiie .Sacc. 67. ]'ermlcularid Dcmatium [Vers.) Fr. — S>ll. 111, p. 2.^5. IJah. iii caulibiis cmorliiis .•\nthcriri Lili;if;iiiis, in lioito botânico, X, 1902. 68. * Conlolluirium caesiillnlusum Sacc. — Svll. Ill, |). 311. Hab. in ramiilis cmoiluis Tainaricis ;;allicae, in liorlo i)otanico, I, 1902. 69. Coiiidlliyrium Palntaruni Corda. — S\\\. 111, p. 3 IS. liai), in foliis cniortiiis Li\istonai' siiicnsis, in horto botânico, 1, 1902. 70. * Sphacidjisis Mollcridiid Sacc. sp. n. — Dense el lale prcfiaria; peritheciis snbcntaneo-erunipentibiis, prominulis, . globulosis, obtuse papilliilatis, nipris, '/>; mm. diam.; S|)ornlis oboato- ellipsoidcis, ápice obtusioribns, 20 — 20= 12 — I i, continuis, lypice 2-};uttatis, olixaceo-luligineis; ba.sidiis bacillanbus, bre- vibus, 7 — 10 = 2 — 3, bvabnis. Ilab. in rannilis cinorlnis (iluincs violaceae, in horlo l)olanico, I, 1902. — S()onilae jugiler conlinuae el brevi-stipitatae, bine non Diplodiae piisio. Species dibgentissimo collectori dicata. 71. • riidrítiwclld dl) d l-^ick. — Sn li. Ill, p. .'521. — Var. bawbusina Sacc. et Seal. Hab. in loliis emortiiis Bamlnisao \iridi-ílavescentis, in liorto botânico, XI, 1!»0I. — Peritliecia };lobiilosa, 2S0-340 ia diam., aterrima; setiilae 300 — 100=12 li, |)liiri-st'ptalae ; spo- rulae fusoideae, 13 — Í3,5»2 — 3, coacervalae olivaceae; ba- sidia (iliforinia iisque 20 u. long.!. 72. ^ Asrncliyld pdpdliiui Sare. — S>ll. Ill, |i. 39i. Htib. in foliis 1'opiili albac, jir. Coimbra, X, 1901. — Cfr. /'/ly/- losticíd Alcides, supra. 165 73. * Ascnchyla sociít I'ass. — Syll. X, |). .'ÍOi. ílab. in fdliis subvivis Soliiiii nifiri, [ir. Coimhr.i, XII, 1!)()1. — Sócia adcst Scjilorin solanicola KW. l-I Iív. 74. » Ascochtjla Plujíolaccnf Sacc. et Seal. sp. n. — Mnciilis marginali- l)us, arcscciulo infiiscatis; pcrillietiis epipliyllis, sparsis, f^lobu- I(»sis, airis. poro pcrliísis, 140-17;') ;;. diam., cpidcrniide iiiilio velatis; conlcxlu pareiícliHiiatico fumose alro; S|ionilis oldon- gis, ápice saepe obtusioribus, 7,5 — 9 »2,5 — 3, byalimis, iiiilio contimiis, dciri tcnuitcr l-sc|)lalis; l)asi(liis brovissitnis. Ihib. iii loliis laiiguidis 1'hyloluccac decandrae, in horto bolanico, X, 1901. 75. * Ascochífta riclnplld Saco. et Seal., sp. n. — Caiilogeiía, in areis latis (lealbalis f;rej;aria ; perilheciis glol)oso-(le()ressis, v. sub- obloiigis, piinctiformibus, alris, 170-2Í0 (x diam.; contextu tenui [lareneiíyinatieo, fiiscidulo, cirea poriim orbicularem sa- tmaliore; sponilis copiosissimis, obloiigis, v. subpiriformibus, ápice obtusioribus, (-septatis, non conslrictis, 10 — 12-3 — 4, ex inaliiio diiuie chlorinis; basidiis brevissitnis. Uab. iti caulibus etnortiiis, v. morieiítibus Uioiíii communis, var. in horto botânico, IV, 1901. 76. *D!j)lodia herbarum (Corda) Lév. — Syll. Ill, p. 370. Hab. in caulibus Nicotianae glaucae, XII, 1901 et Viltadiniae trilobae, I, 1902, in horto botânico. 77. * DipMia Pholiniac Speg. — Syll. Ill, p. 362. Hab. in foliis emortuis IMioliniae, in horto botânico, I, 1902. 78. * DIpIodia palmicola ThOm. — Syll. III, p. 372. — Var. Sabaleos Sacc. Hab. in petiolis Sabaleos glaucescentis, in horto botânico, I, 1902. — Perithecia laxe gregária, subcutânea, miiuita ; spo- rulae oblongo-ellipsoideae, 22 — 24=10 — 11, diu continuae sed médio levitcr angusiatae, fuligineae. Seplum nunquam visum; an Sjihaernpsis. 79. * Aclinonema Cralaegi 1'ers. — Syll. III, p. 408. — Forma Sorbi. Hab. in foliis subvivis Sorbi domesticae, in horto botânico, IX, 1902. 80. * Sldíioiiiispora macrospora (D. et Mont.) Sacc. — Syll. 111, p. 450. Hnb. in loliis morienlibus Yuccae Whipplei, XI, 1901, X, 1902. — Pulcherrima species. 81. * Hendersonia Donacis Sacc. — Syll. Ill, p. 438. — Forma bambu- sina Sacc. et Sc. Hab. in culmis subemortuis Bambusae, Caldas da Rainha, VIII, 1901. — Perithecia oblonga, minuta, subseriata, usque 250 166 [jL Idtif:.!, {'onloxlii pariMiclivin.ilico, diliilc fiilipinco; sporiilno fusdido.if, rcilao l-.{-st.'|)liil.ii', IO — lo -3, o — ^i.o, olixicciíe, cguUatiio. 82. • llcnilersimiii Mnijndlide Sncc. — Syll. III, |i. ■42r). — Forma Chi- moiiniillu S.icc. et Seal. Uab. iii foliis sulivi>is Cliimonnnllii fiaprantis, XII, 1!)(H. — .Maciilue nm|)lii;;iMi.io ;ill);ie atro-mar^iiiatac: |iciilli('cia |iiin- cliformia 100-1 iO u. (liam.; s|)oniIai' dlii cinititiiiai', v. l-sc- ptata, dein 3-sc|»talae, ieviler li — 17 = 3 — 3,5, dilutissime fulif.'incac; hasidia obsolcla. 83. • llciidirsonla jKijiiilina l'ass. — S\ll. \, |i. 32i. Hab. iii foliis Pojiiili albae, pr. Coimbra, \, 1901. — Cfr. Pyl- losllcta Alcidrx, supra. 84. A Septoria piricold Desm. — Syll. Ill, p. 487. fíali. in foliis Piri conimutiis, pr. Coiíubra, V, 1902. — Sporulac subbyalinac in cirros atros oxptdsae. 85. ' Septoria Cnrni-mdtis Sacc. — Syll. Ill, p. 492. Jldh. in foliis Corni-maiis, !n horto botaniro, \, 1901. — Soria adest Spliaerclla puucllformis, f. (^orni-iriaiis S(). Septoria coniicola Desm. — Syll. Ill, p. i92. Hall. in foliis ("orni sanpiiintNic, iti horto botânico. IV, 1902. 87. ^ Sepluria Culalpae Succ. — Syll. Ill, p. o.")8. — \'ar. folliciilurum Sacc. llab. in c.ipsidis emortiiis .^si Icpiadis vcrticillalac, in horto bo- tânico, 1, 1902. — l'erilbi!cia piinctiforniia, bine iiide confoita, poro pertusa, 43-55 [x diam.; spondae tcrctiiisculae, iitrinqiie obtnsulac, rectac, v. Ic\issim(' (lexuosac, 13 — 15= 1,3. hva- linae, coiitiniiaf, miniilissimc giittulatae. 88. • Septoria Lagerstroemiae Sacc. et Seal., sp. n. — 1'eritlieciis am- pbeficnis, prcfíariis, maculas plus mimis latas in o[)iphyllo brunneolas, in livpopbyllo olivaceo-fuscas, tandem evancscenlcs gignentibus, e globoso conicis, usque 120 jy. diam., atris, poro pertusis; sporulis copiosis bacillaribus, utriíKpie rolundatis re- dis, V. Icvissiine llcxis. 17 — 22 - 2 — 2.5, hyalinis, obsídcte 3-septatis, septo médio evidentiore, non conslriclis. ulrinque obtusulis. llab. in foliis suhomorluis Lagerstroemiae indicac. in horto bo- tânico, XII, 1901. 89. • Srjiloria líallrriac Sacc. et Seal., sp. n. — Maculis ohsolclis; pe- ritheeiis epi|diyllis, sjiarsis, diu tectis, dein erumpeiilibus, pro- minulis, globosis, v. globoso-conoideis, exiguis, nigris, 60-90 u. diam. ; contextu parencbvmatico, fusco-fuligineo. solidius- 167 ciilo; sponilis bacillnribns. iilrinqiic rotiindatis, 15 — 20 ■- O,.') — I, impcrspiciie .'$-st'|il.i(is, cgultiilis, noii coiislrictis, liyaliiiis. Hah. in íoliis llalleriae lucidae, in liorlo l)otariico, XII, l!H)í. — Vidctiir alliiiis S. Pciiíasicmonis sed maculae distimlae iion visae. 90. * Sejilorin scmicircularis Sacc. et Seal., s|). n. — Pcritlieciis am- pliifieiiis sed sacpiíis liypo[iIiyIlis, in areis cxsircatis la\c gre- gaiiis, innato-proinitmlis, ^lohidosis, poro orbiculari perlusis, atris. 1 00-1 fiO _u. (liam. ; coiitcxlii parcncliyniatico, fidif-iiieo, .solidiusciilo; sponilis baciilarihiis, in seniicirculum fere curvatis, rarissime aliter (lexis, ulrinqiie aculis, continuis, 20 — 26 = 1,5 — 2, efíiiltulalis, Iiyalinis. Hab. in loIiis omorkiis, v. morientibus Kvonymi fimhriati, in horto bolaniro, XI, 1901. — Sócia Pestalozzia funérea. 91. * Sejdoria solanirola Eli. et Ev. — Syll. XI, |). tiíl]. Hab. in foliis subvivis Solani nigri, pr. Coimbra, XII, 1901. — SimuI adest Ascochyía sócia Pass. 92. * Seploria Gnliorum Ellis — Syll. III, p. 5i3. — Forma Rubiae Sacc. et Sc. Jlab. in caiiiibtis emortnis, v. morientibus Kubiae peregrinae. Caldas (la Hainha, VIII, 1!)0I . ^ Perilhecia globulosa, 200 (A diam., in areis dealbatis sparsa ; sporulae bacillares, utrin- que obtusae, 18 — 23= 1 — 1,5, rectae, v. ílexuosiilae, obso- lete 3-seplatae, liyalinae. 93. * Rhabdospora nujrella Sacc — Syll. III, p. 588. — Forma Acnidae Sacc. Hab. in caulibns subcmortuis Acnidae caimabinae, in horto bo- tânico, I, 1902. — Perilhecia bine indo in greges atratos con- ferta, exigiia, 80-130 p. diam., poro irregulari debisccntia; sporulae bacillares, rectae, v. curvulae, utrinque obtusulae, conlinuae, 14 — 15 = 1.5, hyalinae, eguttalae; basidia sub- nulla. 94. * Rhabdospora Lebretoniana Sacc. et Roum. — Syll. III, p. 579. — Forma Sohiiii. Hab. in caule Solani speciei sublignosae, in horto botânico, IV, 1901. — Peritbecia 170-210 [a diam., innato-prominula, poro pertusa, depressa, atra; sporulae exquisite hamatae, 20 — 24 = 0,5—1. 95. * Rhabdospora Scabiosae Fautrey — Syll. X, p. 393. Hab. in caulibus Scabiosae maritimae, pr. Coimbra, I, 1902. — Perilhecia (]uam in tvpo pnullo minora, nem|)e 80-100 jj. diam. ; sporulae 34 — 44 = 2, minute guttulatae. i(;8 96. ■ lihabdnspnra imperialis Sacc. — Syll. Ill, p. 583. — Forma Kocl- reuteriae. Hab. in pctiolis siccis Koelreiíteriae panitiilatae, iii liorto hola- niro, I, 1!)02. — S|i(inil.ii' f.ílc.itito, coiitiiuine, iilriíicjue aculius- ciiliR', (';;iitlMt.ie, l(i — IS:; 2. 3 — 3. Iiynliiiae. 97. ■ niiabdospora aloellra Sare. sp. n. — Pcrilheciis prii^ariis, iimato- |ir(itiiiniilis, |tiiiiclir(irmiliiis, iiii;ris. ^In|)iil()>.is. ()()-80 u. diam., |Mir(j pcrliKis; (iiiilfxlii pareiíiliyinatico, tcmii, (jiliile fiilif;i- iieo; .sponilis terctiusculis, rectis, v. nirviilis, ntriíjiic obtiisiiis- riilis. 12 — l(> =í l,.T, mimilc 'i^-.")-LMilliilalis, roíitiiiuis, Inalinis. Ilab. iti rainiilis Alocs sp. Iii liorlo liolatiico. X, 1902. 98. ■ rhleospora UImi (Fr.) Wallr. — S>11. Hl. p. .'i78. llab. !ii lolii^ riiiii camijeslris, pr. ("oimlira, X, 1901. Leptostromaceae 99. Leplitlhyrinni (lucrclnum (Lascli) Sacc. — Syll. III, p. (528. Hall. in follis Qiiorciis sp., in horto botânico, I, 1902. 100. l.eplolhyiiiíDi (\i.sl(uicac (Spr.; Sacc — .S\ll. Ill, p. (128. Hab. iti foliis Castancac vescac, pr. Coimbra, I. 1902. 101. ■ í.rptolhijríum Matirmliae Sacc. sp. n. — Pcritlieciis in areis epi- |)li\llis pallidis laxe jiparsis, sculato-diínidialis, circiilaribiis, nilidc nitris, 250-280 y. (ham., contextii ranlis, 1 8 = ') — (>, crassií l-2-^iillalis, c li\,dmo diliilissinic (di\aceis ; basidiis subrndiis. — lii lolíicuhs moiicnlibiis Asclepiadis >crli- cillalae, in liorto botânico, I, 1901. 169 103. Gloetisjioriítin iníeimcdiuin Sacc. — Syll. Ill, (). 702. Hab. in foliis liingiiidis Citinamomi cltilcis, íii horto botânico, XII, 1901. 104. Gloeosporium Olivarum irMineidu in liiill. Soe. mycol. Fr. ISOO, p. 90 cum ic — Sncc. Syll. XVI, p. 1000. Ilah. iti fnictiljus mutiiris, v. adlnic imniadiris Oloae ciiropcac, (]U(>s eiiccat, cerca de S. Bciilo, pr. (loimlira, XI, 1901. 105. Colleííilriclium gineosporioides Penz. et Sacc. — Syll. III, p. 7.35. lifth. in caidil)iis subcmorltiis Pliysalidis et Uicini, in horto bo- tânico, l-lll, 1!)02. — Fonnae a typo vix diversae. 106. * Colletotriclium Agaves Cav. — Syll. XI, p. 570. Ilab. in foliis subemortuis Fourcroyac fjifianteae, in horto botâ- nico, 1, 1902. — Setuiae parcae; conidia 25 — 28 = 6 — 7. 107. * Collclotrichum versicolor Sacc. sp. n. — Acervulis crebre et late gregariis forma el mapnitndine valde vnriis, longitrorsiim elon- gatis, sac|)(' conlluentibiis, 0,.')-l min. Int., 1-3 mm. long., initio e|)idermide velatis et tunc griseis, dein ernmpentibus et tunc nigricanlibus; hyposlromate parenrhymatico, crasciíis- ciilo, fuligineo; selis erectiiisciilis, (iliforniibns, redis, parce septatis, 70 — 80 = 4 — 5, rariíis usque 100 (x long., ápice obtuso demum rupto et plasmate exeimle hyalino coronato; conidiis tereli-oblongis, subinde médio leviler angusiatis, re- ctiusculis, ntrincpie obtusulis, 16 — 17 = 4 — 4,5, granulosis, V. 2-3-gultatis, hyalinis; basidiis bacillaribus inter setas sti- palis, 30— 35 = 4— 5, foligineis. Hab. in culmis morienlibus Hambusae viridi-glaucescentis, in horto botânico, I, 1902. — Pulcra species, fucie bicolori mox dignoscenda. 108. Melanconhtm spliaerospermum (Pers.) Link. — Syll. III, p. 759. Jlab. in culmis emortuis Bambusae mitis, Coimbra, I, 1902. 109. Marsonia Caslagnei (Desm.) Sacc. — Syll. 111, p. 768. líab. in foliis Populi pyramidalis, in horto botânico, X, 1901. 110. Coryneum microsdclum B. et Br. — Syll. III, p. 773. Hab. in ramis emortuis Bosae, in horto botânico, XII, 1901, et in cortice emorluo ramorum adhuc vivorum, Vilis viniferac, pr. Coimbra, I, 1902. 111. Peslalozzia (iMonochaetia) monocliacta Desm. — Syll. Ill, p. 797. Hall. in foliis languidis Quercus humilis, pr. Coimbra, IV, 1902. 112. * Peslalozzia (Monochactia) Saccarãoi Speg. — Syll. III, p. 797. Hab. in foliis languidis (Juerciis Suberis, pr. Coimi)ra, V, 1902. 170 113. Prslalozzifi irunratn Lrv.— Sjll. III, p. 7!»4. Hdb. in |iIi\11(m1íís crnorluis Aciciiie licItToplnlIae, in horto bo- tânico, Ili, 1!M)2. 114. Pexlalozzia funérea Desm. — S\ll. III. |i. 7!H . Ilab. iii fi)liis Kvorumi fiinliriiili, in liorlo botânico, I, 1902. 115. Peslalozzia disseminala Thdm. — Syll. 111, p. "84. Hah. in fnliis Euiiilypli spec. in horto bolanirn, X. 1902. — Vidi-tiir iion siilis dixorsa a F. funérea. 116. * Peslalozzia Palmanim Cooke. — Sjil. 111. p. 796. Jíab. in foliis Snbiilis plaiiccscenlis, in liorlo bolnnico, I, lí(02. — Yicietiir niniis alliiiis P. fuucreue. IIyi>lioiiiycota© 117. Oidíuin erysiphoides Vr. — SUI. IV, p. il. Ilab. in loliis caulil)iisque vivis Chrysanthemi indici, in horto botânico, M. 1901. — Status conidicus probabiliter Erysiphes Cichoracearum. 118. Uidium Tabuci Thiim. — S>ll. 1\ . p. 4o. Hab. in foliis vivis Nicdtiiuuie Tabaci, in horto botânico, XII, 1901. — Conidia ;]i— .36^ 17 (nec 11 — lVc= í— 5 ut iapsu descripsit cl. Tbiimen). — Status conidicus prob. Krysijàes Cichoracearum, ()i)servaiite cl. Salmon. 119. • Jlolrylis ciiierea I'crs., var. scieroliopliila iKl.) Sacc. — Syll. IV, p. 129. Hab. in formn Srlerotli duri ad mesocarpium Jubaeae spectabilis, Zombaria, |)r. (Coimbra, 111, 1901. 120. Coniosporium Hambusae ThOm. — Syll. IV. p. 244. Hab. ad ciilmos Bandiíisac mitis, in horto botânico, 1, 1902. 121. ■ Zy(jnspuriu)n «.sr/im/f/r.s- .Monl. — Syll. IV. p. 329. liab. in foliis subvivis Fiei altissimae in calidariis horti botanici, IX, 1902. — Sinfíularis stirps c regionibus calidioribns oriunda, anlehac in Europa non Iccta. 122. Cladosporium herbarum (Pers.) Link. — Syll. IV, p. 350. ilab. in caulilius, fnliis cmortuis, fructibiis, etc. Clematidis, Do- lichi, Iridis, .'Ic.. 1901-1902. 123. Cercospora Tltaliclri Tlulni. — Syll. IV, p. 432. Hab. in foliis Tbaliclri llavi. Caldas da Kaiidia, VIII, 1901. 124. Cerctispora .Swihtri.s Tluim. — Syll. IV, p. 476. Hab. in foliis Smilacis asperae et S. mauritanicae, Coimbra, I, 1902. 171 125. * Allernaria Imnis Nees — Syll. IV, p. Si 5. Hab. in caulibus, foliis, efe. Clemalidis, IMivlolacciíc, Iridis, ctc, iii Imito boliinico, Cildíts da IJainlia, l!>ÒI-190á. 126. Fumayo vayans I'crs. — Sjll. IV, p. 'Ml. Hab. in foliis vivis Citri, Fiei, etc, in horto botânico. Caldas da Hainha. 1001-1902. 127. Epicoccum vulgari' Corda. — Syll. IV^ p. 727. Hith. in loíiis putrescentibus Iridis Monnieri, in horto botânico, IX, lí)02. — Sociac adsiHit Allernariae et Cladosporii spccies. — Var. virescem Rabcnli. In toliis |iutri'scenlibus liauhiniac fçrandillorae, in horto botânico, I, 1902. 128. * Chaetoslroma hyslerioidcs Sacc. — Syll. IV, |). í-79. Ilab. in foliis cmortuis Phoenicis canariensis, in horto botânico, I. 1902. APPENDIX 129. * Phoma Capauemae Sacc. .sp. n. — Peritheciis dense grogariis et epiderinide alrata teclis, prominulis, pioboso-deprcssis, 180- 250 [A (bam , centro minute perliísis sed \ix |ia|)illalis; con- texto parencbvmatico, fulijíineo; sporniis ovato-fusoideis, nlrin- que acntiusculis, rectis, 8 — 8,3^=2,5 — 3, hyalinis, farctis, V. raro 2-gutlatis; basidiis vere obsolelis. Hab. in fruclibns exsiccatis Arikurjrobae Capanemae Barb. Ro- drig. (palmae), ex Rio de Janeiro Rrasiiiae, VII, 1902. — A Phoma cocoina Cooke prorsus diversa. i72 APONTAMENTOS SOBRE A FLORA DA REGIÃO DE SETÚBAL Alphonse Luisicr Nos (li)is annns, 1900 e 1901, qiie passei no Collegio de S. Francisco cm Scliibnl, consagrei ao estudo da lloia regional as folf^as ipie estudos mais sérios me davam. Nesla faina não era só; outros naturalistas (knas- savam comigo, commensaes meus em S. Francisco, as maravillias da na- tureza. [)ers(rutaiulo cada qual o seu ramo de [iredilecção e dando-nos as niAos com mutuo auxilio na jucunda tareia. Hmijuanto os srs. Joaquim da Silva Tavares e Camillo Torrend reco- lhiam materiacs [)ara os imporlatites estudos, (jue começaram a |iid)Iicar: o primeiro sol)re as zoacecidias. o segundo sobre os fuiiyos, Artliur Ue- doiiilo colleccionava coleopleros, Josr Andrieux attendia de um modo par- ticular A mineralogia c simidlaneameiíte indagava a flora hnjologlai Setu- balense; cu estudava a liara j)ltaiternta faina [iresli- mosa. \'edavam-lbe as occupaçòes do seu cargo e os .ichaques da saúde acom|ianiiar-nos nas nossas excursões scientilicas ; mas encontrávamos n'elle incitametito e apoio, seguia com interesse de sahio as nossas in- vestigações, ajudava-iios com a sua notória e bem provada genernsiiladc. li cumpro desta sorte com um, para mim, imprelerivel dever de justiça e de gratidão. 173 Pei(iieiiii foi a área ilas nossas excursões. Se exceptiinrinos a serra (lArraliida, (|iie xisilátnos cm {;ran(le |)arle e muitas vc/.es, percorremos apenas a zona de duas a três lejínas de raio em torno de Setuhal. As nossas occujiações iiíÍo nos perniittiam mais am- plas pesquizas; e ao nosso inletito jiilf;avaíiios consenlaDco e prereri\el visitar a miúdo os mesmos silios, antes do (|ue estender mais loiif;e as nossas investif;açòes. Mas nem este [irogramma foi cumprido h risca. Muitas localidades so raras ve/es as pudemos esquadrinhar. Fica pois, por força, muito incompleto este traballio. .Mais amjiias observações teriam de certo augmentado notavelmente este catalogo, tanto em numero de espé- cies, como no das localidades indicadas. A Hora de Setúbal é ri(|uissima; ii natureza do seu terreno, nmito variada; e muitas localidades do conlorno ainda não foram exploradas. Assim, por exemplo, as planícies rpie se estendem entre Setúbal e Aguas de Moura, cortadas por pântanos, arrozaes, maritdias e charnecas, reser- vam ainda muitas surprezas aos naturalistas. É n'esla regiiio, nos campos húmidos d'Algeruz, que eui junho de 1901 descobii a rarissima Scorzvnera fistulosa Brot. As margens do Sado e a região montanhosa são muito mais conhecidas. Ulustres botânicos percorreram as serras d'Arrabida, de S. Luiz, de l'al- mella, e fizeram abundantes colheitas. Hasta citar os nomes de HolTman- segg, Link, Welwilsch, Daveau, Moller, Ricardo da Cunha, etc. .Mas tam- bém aqui ainda ha muito que |)erscrular. Com grande pezar não pude visitar senão uma vez, e em circumslan- cias pouco favoráveis, a pequena peninsula de Tróia, cuja Hora bem me- rece attenção especial, for isso não a incluo n'este estudo. Para tornar este catalogo menos incompleto, inseri n'elle as espécies e localidades já indicadas em trabalhos anteriores e publicadas quasi todas no Boletim da Sociedade Ihoíeriana. Infelizmente não pude consultar os volumes 1-lV, VI-VII. Indiquei sempre com a maior exactidão, (pie me foi jxissivel, os nomes dos collectores, juntando o signal convencional -I- aos nomes das locali- dades, onde as plantas indicadas foram por mim encontradas. Muitas contrariedades me diííicullavam a jornada. Certo numero d'es- pecies criticas exigiriam observações minuciosas, que as minhas occupa- çôes não me permittiam fazer. A falta de obras, quasi indispensáveis, avolumou ainda esta difíiculdade. Felizmente encontrei sempre nos sábios botânicos, a quem frei|uentemente recorri, o mais valioso auxilio. Não posso deixar de agradecer aqui em particular ao sr. dr. Júlio Henriques, ao sr. dr. .loaquim de ^fariz, naturalista adjuncto de Botânica da Universidade, e ao sr. Gonçalo Sampaio, naturalista adjuncto á cadeira de Botânica da Academia Poljtecbnica do Porto, os quaes se promptifica- 174 ram sempre com a máxima delicadeza e generosidade a fazer a revisão das minlias plantas e a resolver as minhas duvidas. Assim t- que a quasi totalidade das espécies da familia das Gramíneas foi estudada pelo sr. dr. Júlio Henriques. Foi pois, graças a tão valiosos uiixilios, iia.iimum Lanik. — Regalos, valle de Tixaieiros! Connnunda! Valle, enlre as serras de S. Luiz e de I'alinella! 177 lo. E. ramosissimum Desf. • — •Quiiil;i da Commeiída ! (iMollcr), beira da estrada d'A/.cilão ao sair de Seliihal ! Calliariz (Welw.). Fam. •'). Selaginellaceae XII. Selaginella Spriíig. 16. S. denlinthita Lk. — Fre(]iHMile tios arredores de Setúbal! Ouinia da Comiiieiida! serras dArrabida (Welw.) e de S. Luiz (Dav.). 11 IPliaixerofçainicao A. Cryiniiospeniuie Fam. (1. Coniferae XIII. Pinus !.. 17. P. PiíKisler Soland. — Frequente nos arredores de Setúbal! serra de S. Luiz! raro na serra d'Arrabida ! 18. P. Pinea L. — .Muito abundante nos arredores de Setúbal, sobre tudo na serra de S. Luiz, onde fornia juntamente com a es- pécie precedente um piídial de cerla importância! 19. P. Ilalepeiisis M'\\\. — Cultivado: Coliegio de S. Francisco! caminho do S. l'aulo, prox. a Setúbal! • XIV. Cupressus Tourn. 20. C. sempervircns L. — Frequentemente cultivado! XV. Juniperus L. 21. J. phoenicca L. — I^luilo vidrar nos arredores de Setúbal! serras da Rasca! (.1. Dav.), d'Arr#bida! (Welw., MoUer) e de S. Luiz! (Welw., Dav., Moller). Ous. — Lsta espécie constilue um elemento importante da vegc- 12 ^u 178 tíiçSd iirl)iisli\íi ii.is liicilidiídes indiciidiís, t'm sociedade com Pistacia Lrullsciis L., Quetcus coaifeia L., ele. 22. J. macrocariia Sihlli. — Vulpar nas cliarnecas de Seluhall Obs. — Nao ^i o verdadeiro J. ojrycedrus L. 15. Aiijíiosperiuae a. MONOCOTYLEAE Fam. 7. Potamogetonaceae XVI. Zostera L. 23. Z. marina L. — Commiim iin prnia de Setiibal! Wll. Potamogeton L. 24. P. nalans L. — Arro/aes de Pontes e Algeniz ! 25. /'. tnarinus L. — «.Ad iniiris littora |)ro|)e Setúbal» Brot., Flora Liisil.. I, p. 215. Obs. — Procurei muitas vezes esta planta, mas sempre inutil- mente. XVIII. Zamiichellia L. 26. Z. paJustris L. — Prox. de Vendas, no sopé da serra de S. Luiz (Weiw.). Fam. 8. Araceae XIX. Arisarum Targ. 27. A. vulgare Targ. — Vulgar! W. Arum L. 28. A. ilaJirum Mill. — Cdllegio de S. Francisco! sopt'- da serra de S. Luiz! p. piclum P. C.oul. — Collegio de S. Francisco! 179 V;\m. !). Lemnaoeae Wl. Lemna li. 21). /.. tiiinor L. — Fi\'(|iiPnt(! nos t.inqiies, nos arredores de Seliihal ! |)iuilan(is de Poiítt-sl Valle dAIinelão! Fani. 10. Sparganiaceae XXII. Sparganium L. 30. Sp. ramnsum Hiids. — Algerii?. ! Oits. — O sr. Graehner, na sua monogra|)hia das Sparganiaceas (Leipzig, 1900), subdivide esta espécie, que alt'- 1882 tinha ficado tnonol}|)ica, em Ires subi'species, duas das quaes estSo espailiadas pela Europa, e conipreliendem tnii certo numero de variedades. Nào lendo agora à mào a planta, que colhi em Aigeru/, iiàn posso dar sobre ella um juizo seguro. Creio, com- ludo. (pie pertence .'i primeira subespécie .S'. polyednim Asch. et Graebn., 1897 [S. rumosum Curt., .S'. ereclum Asch. non L.\ Fam. 1 1 . Typhaceae XXUI. Typha I.. 31. 7'. atignslifolia L. — Paniatios de Pontes! ribeira da Quinta da Com- menda ! Obs. — Todos os exemplares, que observei, pertencem á forma lalifolia. Fam. 1^2. Cyperaceae XXIV. Cyperus L. 32. C. Umípis f.., 3. badius Back. — Quinta de Barradas! serra d'Arra- bida : Convento ! 33. C. rolundiis L. — Collegio de S. Francisco! Quinta de Barradas! 34. C. dijformis \^. — Terrenos [lantanosos da Cotovia! 35. C. fuscus L. — Quinta d'Almelào (l)av.). \H() 36. Ç. flavescens í,. — Conimiiiii nos |p;iiiliinos e airoziícs da Cotovia e Algeru/, ! 37. C. schnenoidcs (iris. — Comimim nos iirraes do Sado! Setúbal (C. Machado). XXV. Schoenus I.. 38. Sch. niyricans l.. — Vulfiar nos montes de Setnhal! (C. Machado), serras dArnibidii, iIíi Ha.sca o ilc S. I.uiz! (l)av., Moller), Azeitão íMollcr;. XXVI. Cladium U. Br. 39. Cl. mariscas (L. H. Br. — Arrozacs e pântanos dAlgeruz e de Pontes ! WVll. Rhyuchospora VahI. 40. Rh. n/6a Valil. — 1'antanos de Fontes abundante)! XXVIll. Fuirena Uoltb. « 41. F. puhescens Klli. — Vnig.ir nos pântanos de Pontes c de Algeriu! Calhariz (Weiw. . XXIX. Eleocharis B. Br. 42. E. paittsiris K. Br. — Saiitn Cnlhariíiii niis mar;;cns do Sado), base da serra de S. I.uiz! (Juinta da ('.onímenda ! 43. E. mullicauli.'i Dietr. — Abundante nos pântanos de Pontes! Calliariz (Welw.). XXX. Scirpus I.. 44. .SV. (luitai)s L. — Setúbal (Daveau). 4.'j. Sr. Savii Seb. et Maury. — Terrenos arenosos húmidos, entre Se- tulin! e Azeitão! cliarnecas de Setúbal! 46. Sr. Jhiloschomus L , a. i/enuinus (lodr. — Vulgar nos arredores de Setúbal! Calhariz iWelw.). Var. australis L.) Kodi. — PVcquentc nos arredores de Setúbal ! 181 47. Sc. lacuslris L., [i. diyiiuiis (ir. cl (iodr. (.V. Tabentaemonlani (jm.). — Arroziíes de ['oiiles! Calliiiri/. (VVelw.). 48. Sc. mucronalus L. — Arnizacs de Pontos! 49. Sc. nuirilimus L., «. (jniuinus (Ir. et Godr. — Arredores de Selubal! Var. compacliis Ucldi. — Setúbal (Macliado). XXXI. Carex L. 50. C. divisa lliids., a. — Selubal: l)eira dos camiidios! serra d'Arra- bida! Convénio (Welw.). Var. chaclophyUa (Stend.) Dav. — Margens dos caminhos! 51. C. patiimlala L. — Pântanos da (Cotovia, entre Selubal e Aguas de Moura ! 52. C. glauca Scop., a. — Montes de Setúbal! serra d'Arrabida: El Cármen, Cailiariz (Melw.). Var. p. leiocarpa Willk. — Serras d'Arrabida e de S. Luiz (Dav.). Var. y. aciiminala Steud. — Entre Azeitão e a serra d'Arrabida (Moller. Welw.). 53. C. hispida Willd. — Ribeira d'Almelrio! serras d'Arrabida e de S. Luiz (Dav.. Welw.), Azeitão (Moller). Var. 3. anaraulha Gr. Godr. — Serra d'Arrabida: Preza (Dav.), (,>iiinta da Serra (Welw.). 54. C. Ilalleriana Asso. — Montes de Selubal! serra d'Arrabida (Dav.). 55. C. longiscla Brot. — Serra d'Arrabida: Fonte do Solitário (Dav.), (íonvenlo (Welw.). 56. C. flava L. — Arrozaes de Pontes e de Algeruz! Calhariz (Welw.), entre Setúbal e Afiuas de Moura (Welw.). 57. C. Pseudo- Cy perus L. — Pântanos de Pontes, entre Selubal e Aguas de Moura ! Obs. — Esta espécie vem indicada como planta portugueza por Manuel Dias Baptista [Flora Conimbr., Specimen in Mentor. ecomm. Acad. Sc. de Lisboa, t. I (1789), p. 278]. Por muito tempo, porém, não se tornara a encontrar, o que levou o eminente botânico sr. .lules Daveau a excluir esta planta da Hora portugueza [J. Daveau, Cyperacées du Portugal, in Boi. da Soe. BroL, IX (1891), p. 127]. É, comludo, espécie |)orlugueza. Os exemplares, que colhi nos fossos dos pântanos de Pontes, foram determinados pelos srs. drs. Júlio Henriques e .loaquim de Mariz. Além d'isso, se- gundo me escreve o primeiro illuslre botânico, existem no herbario da Universidade exemplares colhidos no Pinhal do 182 Urso, [>ro\inio ao í.fniriçíil, A cxistom iii desta espécie no paiz fica pois assim ploiiamcnle confirmada. õ8. r. extensa liood. — Terrenos pantanosos, junto às marirdias da praia ! Oiis. — -Sefiiindo me cscreíe o sr. (loiítalo S.im[)iuo, os exem- plares colhidos na localidade indicada dillerem bastante na forma dos do norte do paiz. 50. r. laevigata Smilli., ',i. Wehiril.srlili Itss. — Arredores de Setúbal (í'. Hchdcí l,k.), serras de S. Luiz e d'Arral)ida (Dav.). l'ani. i:t. Gramineae \\\I1. Zea L. 60. Z. Mays L. — Cultivado! XXXIIl. Oryza I,. 61. O. saliva L. — Cultivado nos arredores de Setúbal 1 XXXI V. Phalaris L. 62. Pli. canariensis L. — Base da serra de S. Luiz! 63. I'h. bnirhyslachys Lk. — Collepio de S. Francisco! 64. Ph. miniir Hetz. — Coile;;io de S. Iwancisco! Campos de Setúbal! 65. I'li. aqiiadra L. — Valle, entre as serras da Hasca e d'Arrabida! 66. Ph. jmradfixa L. — Colle;;io de S. Francisco! campos de Setiibal ! 67. Ph. aicntlescens Uesf. — Hase da serra de S. Luiz! beira da estrada d'Azeitão! XXXV. Anthoxauthum L. 68. A. aristaíuiH Bss. — l'inliacs de l'ontes ! ciiarnecas! XXXVI. Chamagrostis 69. Ch. minima Borkli. — Campos arenosos, entre Setúbal e l*almella ! XXXVII. Phleum L. 70. Ph. praiense L., var. |i. nodosuvi (laud. — Base da serra de S. Luiz! serra d'Arrabida: miIIc junto íi serra da Basca! 183 XXXVIIl. Setaria 1'. H. 71. S. glauca P. K. — Arro/.aes de Alj,'eriiz! silios húmidos, entre Se- liibiil e Azeilíio! 72. S. veilicillaía P. B. — Commum tios campos! XXXIX. Panicum L. 73. P. repens L. — Muito vulpar nos arredores de Setúbal, especialmente nas margens do Sado ! XL. Echinochloa P. B. 74. E. crus galli L. — Quinta de Barradas (var. aiislatum)\ terrenos pantanosos de Pontes (var. aristalum e muticum) ! \IA. Digitaria Scop. 75. D. sanguinalis Scop.- — Quinta de Barradas! nas proximidades das marinhas! XLII. Cynodon Rich. 76. C. daclylon Pers. — Muito vulgar! Obs. — Encontra-se frequentemente nos arredores de Setúbal a cecidia da Lonchaea lasioplitlialina Macq. (Dipter.) parasita d'esta planta. XLIII. Spartina Schreb. 77. 5. slricla Rth. — Ria do Sado (Dav.). XLIV. Andropogon L. 78. A. hirlum L., 3. longearistatum Wk. — Vulgar nos arredores de Setúbal ! serras dArrabida e de S. Luiz ! XLV. Sorghum P. 79. S. Halepense P. — Collegio de S. Francisco! 184 \\M. Anuído l. 80. A. donax L. — Frequente! M.VII. Phragmites Triíi. 81. /'/i. communis Triíi. — P.intaiios de Fonles e de Algeruz! XI.VIll. Molinia Moencli. 82. M. fíieruhu !\Iiicli. — Terrenos piinlnnosos de Ponles! XLIX. Agrostis L. 83. .1. alba Sdir., siibs[). filifolin Lk), var. narbonensis. — Collcgio de S. Friuicisco! 8i. A. vertlcillala Will. — Bastante commum nos silios húmidos, rega- tos, ele. ! 85. A. caslellana Bss. et Utr., \ar. miilini, f. selifolia llack. — Arredo- res de Setúbal ! 86. A. canina L., var. mulica. — Setúbal! 87. A. selacea Court. — Setúbal! 88. A. rlerjaus Thore. — Commum nos terrenos áridos das charnecas! Porlinbii d'Arrabida (C. Torrend!';. 89. A. litigaits Sleud. — Sena dArrabida ^Welw., l8ol). Obs. — Procurei muitas vezes esla curiosa espécie, mas nunra a pude encontrar. 90. .1. pallida DC. — Base da serra de Palmella, á beira da estrada! !.. Gastridium 1'. H. •Jl. (j. lendiycnim Gaud. — Comniiim nos montes de Setúbal! Oos. — Encontrei nos montes de Setúbal alguns exemplares que, pelo aspeclo. líiinanlu», pelns follins ocabrosas na pagina e não apenas nos bordos, pelii IVxmim da ligula, se parfccrn muito com o (t. scíihrum Pari. Kiilretanto o sr. dr. Jidio Henriques, (pie os examinou, refere-os com ibnidn ao (1. leniliyeruw. \;\r. ttiulicitm (iaud. 18c L!. Polypogon Desf. 92. P. moDspclimsis Dcsl'. — Arrcflores de Setúbal, principalmonie junto As mariíilias da praia ! 93. P. maritimus W. — Arredores de Setúbal! Lll. Chaetiirus Lk. 9Í-. r/l. fasciatlatus Lk. — Charnecas de Selubal ! LIII. Lagurus 1.. 95. L. ovatus L. — Frequente nos arredores de Setúbal! LIV. Stipa L. 96. Si. arenaria Brot. — Commum nas charnecas! LV. Piptatherum 1». B. 97. P. miliaccum Coss. — Vulgar! LYI. Airopsis Desv. 98. A. glohosa Desv. — Charnecas de Selubal! Quinta de Barradas! LVII. Corynephorus 1'. li. 99. C. canesccns P. B. — Margens do Sado! 100. C. fasciculalus Bss. et lleut. — Terrenos arenosos dos arredores de Setúbal ! LVIII. Aira L. 101. A. can/ojilnillrd L. — Muito vulgar nos arredores de Setúbal! serra d'Arrabida ! 18() LIX. Avena L. 102. A. saliva L., víir. (irienlalis Schreb. — Suhcspont. nas searas, base (la siTni de S. Luiz I 103. A. barbata Brot., p. Irijlorn. — Conimiim nos campos! 104. A. pallens Lk. (^1. srlifolia Hrot.) — Serra d'Arrabida! (Lk., Urot., Welw), Selubiil, logares seccos! LX. Arrhenaterum P. H. 105. A. avenacetun P. B. — Montes de Setúbal! 106. A. crianllmm Bss. H. — Montes de Setúbal! LXl. Koeleria Pers. 107. A. phleoides Pers. — Commnm nos arredores de Setúbal! LXll. Holcus L. 108. //. lanatits L. — Arredores de Setúbal! LXIII. Triodia P. B. 10!(. Ir. decunibrns (L.) P. B., i. breviíjhnnis llnck. — Enire Setúbal e Alj;eru7.! margens da via férrea, entre Setúbal e Palmella ! serra d'Arrabida (ap. llackel, Gram. du Portugal). LXIV. Glyceria B. Br. 110. Gl. xpicala Guss. — Regatos, prox. a Algeruz! 111. Gl. conrolula Fries. — Margens do Sado! 112. Gl. marilima M. K. — Margens do Sado! LXV. Poa L. 113. P. annua L. — Vulgar! 114. /'. bulbosa L. — Montes de Setúbal! 11.J. P. Irivialis L. — Collegio de S. Francisco! 187 LXVI. Eragrostis l\ H. 116. E. meyaslarhya lÂ. — Qiiiiila de narrudiís! Nossa Senhoril da Graça! serra d'Arral)ida : Convento ! LXVll. Briza L. 117. Br. máxima L. — Montes, coinmum! 118. Br. minar L. — Oii'"ti' . Juncaceae XC. Jimcus li. 161. J. infpxiis L., «.—Quinta dAlnu-liioI serras d'Arrabida e de S. Luiz (l)av.). 162. J. nwylomeratus L. — Arredores de Setúbal! 163. J. acuttis Lam.. a. — Serra d'Arrabi(la (l)av.). Var. {i. paniculalus P. Coiit. — Serra dArrabida (Dav.). Ifll 164. ./. mbulatm F. Foisk. — Scliihiil ! lOr;. J. Temujrja Klirh. — Fre(|ueMle nas cliainecns ! !()(). ./. hnfonlus 1... a. genuitvis. — Froiiiieiitc nos arredores de Seliiltiil! serrii d'Arral)i(lii (Welw.). Var. p. fasciculaius Kocli. — Com o precedente! Palmella (D. Sopliia da Silva). Var. y. nindensatus l\ Coiit. — Serra d'Arrabida (Welw.). 167. J. capitalus Weig. — Hase da serra de S. Luiz! 168. J. pygmaeKS Thuil. - Charnecas de Setúbal! 169. ./. siipiíius IMoencli., ?. Meiwilscliii V. Cout. — Serra d'ArraI)ida (Welw.). 170. J. lamprocarpos Ehrli., a. (jmuinus. — Bastante coinmum nos ar- redores de Setúbal! Conventos de S. Paulo! serra d'Arrabida (Dav.). 171. J. obtusillorus Ehrh. — Valle d'Almelao! Quinta da Commenda!' serras d'Arrabi la e de S. Luiz (Dav.). 172. J. Fonlnncsii i. C.ay. — Pnlmella (I). Sopbia da Silva). 173. J. slriatus Scbousb. — Conventos de S. 1'aulo! Var. S. diffusus lluet de Pav. — Fossos á beira da estrada de Algeruz ! 174. J. vahaltis Lk. — Valle da Hasca (Torrend), vniie d'Almel3o (Tor- rend). 17.^. J. aculiflorus Ehrh., 3. ruyosus (Sleud.). — Arredores de Setúbal! XCl. Luzula DC. 176. L. purpúrea Lk. — Valle de Pixaleiros (Torrend!), serras de S. Luiz e d'Arrabida (Welw.). ' Os exemplares, que colhi na ribeira da Quinta da Conimenda, offerecem uni ca- racter curioso, de que o distineto botanlcu sr. Gonçalo Sampaio, a quem mandei exem- plares, dá conta nos seguintes termos : «O que surprehende é que, pertencendo esta espécie à secção das Nodulosi, era que as nodosidades das tollias são bem distinctas. n"estes exemplares as nodosidades desapparecem inteiramente ao exame externo e ijuasi desapparecem internamente, pois que por inn corte longitudinal da follia, apenas se observa um rudimento de se- ptos. A folha tornou-se quasi intciramenlf.' massiça. Será esta variedade permanente, ou será uma ftirma instável dos logares seccos. ou que seccam no verão? Sc o cara- cter tem uma certa constância, então a variedade é interessante, e pode, temporaria- mente, estabelecer-se assim : «J. ubtusillonis Ehrh., fi. /'a/r//(.s. — Dillere do typo pelas folhas duras, rígidas, mais pungentes, quasi massiças e desfirovidas externamente de vestígios de nodulosidades, (iiesino na dessicação». 192 _ Faiii. 17. Alismaceae XCII. Alisma L. 177. A. Platilaijo L. — Valle d.i Rascíi ! arrozaes d'AIgeruz! pântanos de Pontes ! Xf.IIl. Echinodorus ítich. 178. K. ranuitculoides (L.) Enfjelin. — Arrozaes e pântanos d'Algerui e de Pontes! serra d'Arral)ida (Welw.). p. repens (Lam.) Midi. — Serra d'Arrabida (Welw.). Fam. 18. Liliaceae XCIV. Colchicum L. 179. í'. lusiíanicum Brot. — Serra d'Arrabida, acima do valle de Pixa- leiros! XCV. Simethis Klli. 180. S. bicolor Ktli. — Valle de Pixaleiros ! rharnecas de Setúbal ! (Brot.), entre Azeitão e a serra d'Arrabida (^.Mulierj. XCVi. Asphodelus L. 181. A. fislulosus L. — Base da serra de S. I.uiz! beira da estrada, ao loiífjo do Sado ! 182. A. litsItdiiicHs P. Cnut. (iT. Ilol. (hl Sor. fírot.. XII!). — Montes da Coinnienda ! cliarneeas I XCYIl. Endymion Dum. 183. L. campanulatiis \\ k. et Kge. — Arredores de Setúbal! (Brot.), serra da Itasca I \alle da Basca! {flore alho, serras d'Ar- rabida, de .S. I.iii/ e de Palniella ! (Brot., ^^'eI\v., Moller, Dav.). 103 XCVIII. Uropetalnm Ker. 18i. V. serolintim (L.) Ker. — Aroacs de S. Piíiilo! clin mocas! prox. de Selubiil (Wclw.), |>n)\. de Callini-i/, (Wclw.). XCIX. Muscari Mill. 185. 31. comosum (I..) Slill. — Aroacs de S. Faulo! entre Setubal e Al- ba r(|iiol ! 186. M. rarewosum DC. — Valle de Pixaleiros! serra d'Arrabida! (Brot., Welw., Mollor, Dav.). (]. AUiiim L. 187. A. spliarrorcplialiim L.? — Campos, a lesle de Setubal! 188. A. pruiualiiiii l,k. — Terrenos arenosos, entre Setubal ePabnella! ebarnecas ! 189. .1. iiivoliiciaium (\>'el\v. nomen nudum) P. Cout. — Serra d'Arra- bida (Welw.). 190. A. vinealc L. — Terrenos arenosos, entre Setubal e Palmella! prox. a Palnieiia (\>"elw.). 191. A. ampeloprasitm L. — Perdigão, prox. a Algeruz! 192. A. baciiciiiii IJss., [i. orridoilalc P. Cout. — Setubal: Revoredo ! Quinta da Commenda, entre as pedras marítimas! serra da Kasea ! 193. .-1. panicitlahnn L., [i. pulleiís Cr. et Codr. — Montes e outros ar- redores de Setubal! serra d'Arrabida ! entre Palmella e a serra de S. Luiz (Welw.). Var. y. tcHiiiflonim Ten. — Serra d'Arrabida (Welw.). 19i. A. nignim L. ? — Terrenos cultivados entre as marinlias (Andrieux!). 19.5. A. roseum L. — Bastante commum nos arredores de Setubal! (A. de Caivallio), serra d'Arrnbida (l)av.). 196. A. ncapulilumim Cyr. — Collegio de S. Francisco! 197. .1. Iriquelrum L. — «Prope Setubal» iBrot.), beira do camiidio, entre as (|uintas de Barradas e dos Cjprestes! Cruz da Capellinha! serra d'Arrabida ! (Dav.), serra de S. Luiz (Welw.). Cl. Scilla L. 198. .SV. Ita]ica L. — Base da serra cfArrabida, acima do valle de Pixa- 13 XIX 194 leiros! fiitrt' Azoilíio c » sorni . — Fruíjuoiite ikis piíiliaes e terrenos arenosos das charnecas! serra de Palmclla (I)av.\ CXIV. Romulea .Mai:itt. 226. It. UiilbocoiUum (L.) Seb. cl Maiir. — Serras da Uasca e d'Arra- l)i(lal 227. H. Culnmuae Seb. et Maiir. — Serra d'Arrabida: eiilre as pedras da calinada, deaiitc ila purla do Convento! 228. U. leiíella (í. Saiiip. — .Margens do Sado: \ossa Seniiora da Graça! Ous. — Esta espécie era j/i eoidieeida dos arredores do Porto, onde foi adiada lia uns dez annos pelo sr. nuelilien. (|iie a coníiindiíi com a /f. Columnae. Os exemplares colhidos nas margens do Sado foiaiii estudados jielo di^tiiiclo bolaiiico sr. Gonçalo Sampaio, por quem foi descripta esta espécie ', e i|iie escreveu scdire este género um notável trabalho. CXV. íris L. 229. /. gernuuiira L. — Collegio de S. Francisco! arredores de Selid)al ..MiiHer). 230. /. pseudacorus L. — Pântanos de l'ontes! valle de Pixaleiros! 231. /. forlidissima L. — Vargem, entre Setúbal e .A/eitao ! 232. /. Xipliiiim L. — .Montes de Setúbal! [C. .Machado), terrenos incul- ' É niiiilii ;iirim ila fí. ramipurn Tcn DiíTero ifella om ser planta menos robusta e não ter es ranins i cciuv.ulos ilcpiiis il.i lluniçrid. Niita da HeiJacção. 197 tos, eiilre Sctiibnl o Alfícniz ! scrr.i (l'ArraI)ida, Porlinlio ! (Wclw., I)av., .Alollcr), pinliacs do Calliariz (Moller). 233. /. Sisi/riticliium (I,.). — (^ollofíio de S. Francisco! montes de Setú- bal! serra d'Arral)ida (l)a\.). CXVI. Gladiolus [.. 23 i. (í. segcíum (jawi. — Colle^Mo de S. Francisco! 235. (1. Reiílcri Uss. — Collefjio de S. Francisco! montes de Setúbal! (Welw., A. de Carvalbo), serra d'Arrabida (Welw., IMoller), Calhariz (I)av., Moller). Fam. 22. Orcliidaceae CXVU. Limodorum Ricli. 236. L. abnrlivum (f..) Sw. — Valie d'Almelào! serra d'Arrabida! (Mol- ler). CXVIU. Epipactis Hicli. 237. E. HeUcboriuc Ctz.. p. riiblginosa Rcbb. — 0"inta de Barradas! montes de Setúbal! serra de S. Luiz! serra d'Arrabida (I\lol- ler), entre Portirdio e Setúbal (Welw.). Y- varians Ciz. — Caibariz í Dav.). CXIX. Cephalanthera Uicli. 238. C. ensi folia IJicb. — Collegio de S. Francisco! serra d'Arrabida: nas maltas! (B. B. Gomes), Portinho (Welw.), Rasca (Dav.). CXX. Spiranthes Ricli. 239. S. aeslivnlis Rich. — Terrenos pantanosos de Pontes! 2-iO. S. aulumnalis Ricb. — Serra de S. Luiz! CXXI. Ophrys L. 241. O. atraia Lindl. — .Montes de Setúbal, prox. k estrada de Azeitão 198 (C. Tnrrend!), serras d'Arrnbida (I)av.), do Palmolla e de S. Luiz Welw.). Ods. — Esta espécie parece muito rara. Foi descoberta em Por- tugal, na serra de 1'almellii, cm abril de I8i7, pelo dr. Wfiwitscli. 242. O. leníhrfdiíiifern W ., n. ijfntdna, a. serollna (luim. — .Montes de Sclubal! serra d'Arrabiila ! valle de Pixaiciros (Welw.). /). Firalhfaua, a. Daveaiii (niim. — Serra (['Arrábida, Azeilio (M(ilicr\ Calliaiiz, serra de Palmella ^^'el\v.). 243. O. (ipiffia lluds. — Montes de Setúbal! seria d'Ai rábida (Tourn., Brol., Welw.), Pixaiciros, vulgar (\N'cl\\., Dav.), Calbariz (l)av.), serra de S. Luiz (I)av.). 244. O. Scolopax Cav. ■ — Montes de Setúbal, vulgar! (Brot.), (lommenda (Dav.). serra d'Arrabida! (Brot., Wehv., .Moller, Dav.), .Azei- tão (Moller), serras de S. I.uiz e de Palmrlla ^Wciw., Dav.). 245. O. bomhiU flora l.k. — iMontes de Setúbal! serra dArrabida (\>'elw., Moller), Pixaiciros (Dav.). 246. O. Sjiecithtm l.k. — Vulgar nos arredores de Setidjal ! I.k., Ilfígg., Hochstctter (ide Beicli.), serra dArrabida! (Iloli., Moller), prox. de Portinho (Welw.), Pedra da Anixa (Dav.), Valle de Aimelào (Dav.). serras de S. I.iiiz c de Palmella \^'clw.\ Obs. — É frcíjiicnle uma fóiina de labcllo estreito, (piasi cjlin- drico. 247. O. fusca lÀ. — Muito vulgar nos montes de Seluball serra d.Arrn- bida! (Brot., Iloll., Dav., Moller;, serra de Palmella ,WeKv.). 248. O. luíea Cav. — Vulgar nos montes de Setúbal! Collegio de S. Fran- cisco! serras da Rasca! e dWrrabida! (.Moller, Daveau), Azei- tão (Guthnick). CXXIl. Serapias L. 249. S. cordigera L., a. — Charnecas de Selul)al I al)uiidantc nos terrenos rclvosos, entre Santa Calliarina e as mariídias da praia! Var. Irucautha Guim. — Charnecas de Setúbal fldrrend !). raro. 250. .S". occulíalo Gay. — .Montes de Setúbal! valle de Pixaiciros! Dav.), chernecas de Setúbal! serra d.Xrrabida ! ^.Molli-r). Commenda (Dav.), Calhariz iWelw.\ 251. .V. jispiido-cordiíiera Moric. — Valle de Pixaiciros! (Dav.), serra d'Arrabiila (Dav.). 252. S. IJmjua L. — Montes de Setid)nl ! serras d'Arrabida e da Rasca, Commenda, Calhariz (Dav.). 199 CXXllI. Aceras H. Hr. 253. A. aníhropophora R. Br. — Serras da Hasca e dArrahida ! serra de riilmelln (Lk.\ entre Cezimbra e Seliibal (Dav.) 254. A. densillora Bss. — Serra d'Arrabida: (Convento e em vários outros pontos da serra! (lllífig. et Lk.), Pixaleiros (Dav.). 255. A. longebracleata Reich. Serra de Palmella ! (Lk.). Ous. — lista espécie jA fora eticontrada na serra de 1'almella por Link (fide Reich. (il). Parece rara, pois niio |)ude collier senão um exemplar. CXXIV. Orchis L. 256. O. paiiilionacea L. — Vulgar nos montes de Setúbal! (Brot., Lk., Hllfíf,'., Ilochstetter, N>el\v.;. serra de Palmella (Welw.), serra dArrabida (Tourn., Lk., Holl., Welw.), Azeitão (Welw., Moller). 257. O. Morio L. — Pinhaes e chernecas de Setúbal! (".albariz (II. albis) (Welw.V p. picta Reich. fii. — Charnecas! serra iKArrabida (Guthnick, Hochsletter fide Reich., Welw., Dav., Moller), serra de S. Luiz (Welw.), Azeitão (Welw., Moller). Obs. — Varias das plantas, colhidas nas localidades indicadas, pertencem á subvar. Cliatnpagneuxii Barn). 258. O. longicornu Poir. — Serra d'Arrabida ! Calhariz, nos pinhaes (Welw.). 259. O. coriophora L., p. fragrans Bss. — Valle de Pixaleiros! beira da estrada de AzeitSo ! serra d'Arrabida, pinhaes de Calhariz (Welw., Moller), Serra de S. Luiz (Welw.). 260. O. tridenlata Scop. — Setúbal (Lk., Welw.), commum no alto da serra d'Arrabida, acima do Portinho! a meio caminho de El Caruien ao Formosiidio (Dav.), serras de Palmella e de S. Luiz (Welw). 261. O. loiígicruris Lk. — Montes de Setúbal! (Holl., Giitbnich., Iloch- stetter fide Reich., Moller, Dav.), serra de S. Luiz! (Welw.), serra de Palmella (Welw.), serra d'Arrabida: acima do Con- \enl()! Cabeço de Milregos (Dav.), valle de Pixaleiros íDav.). Obs. — O dislincto botânico sr J. d'Ascensao Guimarães, no seu excellente estudo sobie a Orchideographia porlugueza, do qual muito me aproveitei n'este trabalho, descreve as duas hybridas 200 scfíiiintos [iroveniiMites dn Aceras avthrojinjjhora \{. I5r. e da Orcliis liiniiicrnris l.k. : O. IIi'urií]iiesea Giiirn. — Senil trAnal)i(J;i Welw.). O. Wflnilschii Ueich. fil. — Serra de S. Luiz (Welw.). D"estiis diiiis li> bridas, uma, a O. Welwilschii, a|i|)roxima-se da O. IdiKjirnirix ; a outra, a O. Uiiiriqursra, assemellia-se â Aceras aitlhropoj/hora. — Veja-se no referido Iraliallio o qua- dro t()m|)aralivo dos caracleres d'estas plantas [Boi. da Soe. lirol.. V, 1887. p. -\]. 262. O. máscula L. — Serras da Has(a e dArraljiduI ;^\>'el\v., Dav.), Azeiliio (Welw.), Quinla da Commeiída (Dav.). 263. O. Iiicanialíi \.., ^. scsqulpedalls (jeinilim Heiíji. fil. — Serra d".\r- rahida: silvedos paludosos ^Welw., lide Heicli). 261. O. cordata W. — Setúbal: Collepiio de S. Francisco! |iinbaes, prox. a Setúbal (apud \\'illk., .l.s' rcíjiõrs hottiitlcns de Porlufuil — Jlol. da Soe. Hn,i., Wll, I <)()(), p. 1 19^, (Lk., Itrol.. Welw.), Azeitão, serra d'Arrabida: maltas e sitios sombrios! [Lk., Drot., Welw.). b. DiCOTYLEAE Fam. 23. Cytinaceae CXXV. Cytimis L. 26a. C. Ilyjiocistis L. — Cbartieoas de Setid)al ! montes da Commenda ! Fam. 24. Callitrichaceae CXXVI. Callitriche L. 266. C. stdfjnalls L. — Pântanos . 270. /*. alba L. — Solul);il ! (ciilliv.). 271. /'. uiijra I.. — IJcini d.is eslradiís d'Azci(à() e de Piílrnellii ! Altnclilo! Ons. — Encontram-se viilf;iirmotitc soljre o /'. nigra as cccidias dos insectos seguintes: Pcmfihujus (mrsarhis L., P. vesicarius Pass., P. poimli C-oiiitIi., /'. splrotherae Pass. (Hemipt.). Fam. i6. Cupuliferae CXXIX Quercus Tonni. 272. Q. lusitanica Lain., «. faginea IJss. — Quinta da Commenda ! Al- melão! serra d'Arrabida! Pixaleiros! !i. alpeslris Bss. — Serra d'Arrabida (f. vulparis). y. Ihoteri P. Cout. — Almelào ! serra de S. Luiz (f. macro- phylla). 273. Q. Immill.f Lam., |3. prasina Bosc. — Frequente nos arredores de Setúbal ! 274. Q. suber L., «. brevisquama P. Cout.? — Beira da estrada d'Azei- tâo. junto ti Vargem ! p. vidgaris P. Cout. — Arredores de Setúbal! serra d'Arrabida. y. subcriíiila P. Cout. — Beira da estrada de Aguas de Moura! 275. Q. ilcx L., a. genuína. — Arredores de Setúbal! (forma A. vulgaris P. Cout.j. 276. Q. coccifera L., a. vera DC. e p. imbrirala DC. — Vulgar nos ar- redores e montes de Setúbal! serra d'Arrabida, da Uasca e de S. Luiz! Numerosas formas. Obs. — Ksta espécie, que forma l)oa |)arte da vegetação arbus- tiva dos arredores e montes de Selid)al, chega nas maltas da serra d'Arrabida a uma notável altura. Em todas estas espécies acham-se nos arredores de Setúbal um bom numero de zoocecidias, formadas na maior parte pctr insectos dos géneros Andrieus e Cynips. — Vejam-se a este respeito os excellentcs trabalhos do meu amigo sr. .loaquim da Silva Tavares, As zoocecidias porlnguezas, Porto, 1902. — As zoocecidias poríuguezas, addenda, Lisboa, 1902. 202 Fam. i7. Juglandaoeae CXXX. Juglans L. 277. J. regia L. — Cultivada ! Fam. 28. Platanaceae CXXXl. Plataiius L. 278. P. occidentalis L. — Beira da estrada d'AzeitAo, junto a Setúbal! Fam. '2'.). Ulmaceae CXXXll. Ulmus L. 279. U. rampestris L. (cx [i.). — Beira das estradas! Oiis. — Knronlrani-se nos arredores de Setúbal as ceeidias dos Scliizoiírura uliiii Kalt., Teiruncura alba Hutz., 7'. ulmi Kall., parasitas desta planta. Iam. ilU. Moraceae CXXXIIi. Morus Tuurn. 280. M. nigra L. — Cultivada ! CXXXl V. Ficus Touru. 281. F. carica L. — Cultivada e subespontanea ! Fam. :tl. Urtlcaceae CXXXV. Urtica 282. /'. inemhrannrea Poir. — Fre(|iienle! 2S3. i. dioica L. — Collegio de S. Francisco! 203 CXXXVI. Parietaria L. 281. P. o/Jicinalis L. — Vulgar. Fam. 3á. Chenopodiaceae CXXXVll. Haloxylon ilgc. 28.'j. n. articuíatiim Bgc — Seliihal (Loeffl.)? Obs. — Ksta planln (> mencionada pelo sr. Colmeiro com» |)lanla |)ortiif;iieza. Duvido romliido bastante da sua existência em Setúbal. CXXXVIll. Salsola G.irln. 286. S. vennicuhila L., var. microphylla (Cav.) M. T. — Serra d'Arra- bida, Portinho, Pedra' da Anixa (Dav.). 287. S. Kaii Ten., %. hirla Ten. — Praias dAlbarcjuel c da Com- menda ! Var. p. calvescens Gren. — Praia da Commenda ! 288. S. Soda L. — Praia da Commenda ! CXXXIX. Suaeda Forsk. 289. S. maritima (L.) Dum. — Marinhas da praia! 290. S. frulicosa (L.) Forsk. — Marinhas! CXIj. Salicornia 291. S. herbácea L. — Selubal (Brot.). 292. S. frulicosa L. — Vulgarissimo nos arredores das m.iriídias e pân- tanos salgados das margens do Sado ! Commenda ! Ons. — N'esta planta desenvolve-se a larva da Baldratia Salicor- niae Kieíf. (;XLI. Obione (iaertn. 293. O. portulacoides (L.) Moq. T. — Vulgar nas marinhas! 204 C\I>II. Atriplex Tourn. 294. A. Halimus I.. — Comnuiin nas mariíciís do Sado, erilrc Setúbal e Outao ! 295. A. rosett L. — Praias d;i ConiineiHla e da i{asca ! praia de Selubal ! (Dav.;. 296. .1. hastala I.. — CoIIegio de S. Francisco! base da serra de S. Luiz ^Wulw.. Dav.;. 21>7. A. palula L., vnr. (mfiustissima (Wallr.) Beck. — Terrenos panta- nosos das niariíih.is I Setúbal f\>'cl\v.). CALlll. Roubieva .Moi|. T. 298. I{. mulil/iila [L.) Mo(\. T. — Collegio de S. Fratuiscol margens dos caniinbds! CXLIV. Chenopodium I>. 299. a. allmm L. — Vulgar! 300. Ch. murale L. — (Collegio de S. Francisco! Nossa Senhora da Graça! 301. r/l. Vulvaria L. — Collegio de S. Francisco! CXLV. Beta Tourn. 302. H. inaritima L. — Collegio de S. Francisco! serra d'Arrabida (D. Sopbia da Silva). Fam. 3;t. Amarantaceae CXLVI. Amarantus L. 303. .1. rHrope.rHs L. — Serra d'Arrabida: Convento! 30 i. .1. Hlilum I.. — Collegio de S. Francisco! campos de Setúbal! 30íj. A. dc/lexiis L. — (^ollegio de S. Francisco! margens dos caminhos! Kaiii. :!'i. Polygonaceae CXi.Vll. Emex Neck. 306. li. sjiinnxa ([..) Campd. — Collegio de S.Francisco! Brancanes! Eslaçãu da Saúde! Albanjuel! 20S CXI.VIII. Rumex I.. 307. R. dispus I>. — Collff^io de S. Francisco! '108. R. coutjhiwmtius Miirr. — Cdllcfiio ilc S. Francisco! 309. R. pulclicr L. — Collefjio de S. Francisco! arredores de Scliilial! 310. R. buccphalophoius L. — Terrenos arenosos de Selubal ! com- muni. 311. /{. acetosella L., var. . . .? — Charnecas de Selubal! CXLIX. Polygonum L. 312. /'. equiseli forme Sibtli. — l'niia da Hasca ! Quinta daCornmenda! (Dav.), ribeira d'Alnielrio (I)av.), marinhas! 313. /*. marilimum L. — Marj^ens do Sado, entre Selubal e Outão! 314. P. avicularc L. — Vu!f;ar nos arredores de Selubal! Varias for- mas. 315. P. hydnijiiper L. — Beira dos repatos, arrozaes! 316. P. Persicaria L., a. getiiiinum Gr. Godr. — Beira dos regatos. Fam. ;iri. Santalaceae CL. Osyris L. 317. O. alba L. — Commum nos montes de Selubal! Fam. 30. Daphnaceae CLI. Daphne L. 318. D. Gnidium L. — Vulgar nos arredores de Selubal! serra d'Arra- bida! CLII. Thymelea Toiírn. 319. Th. Passerina Lge., [J. iiisilatiica Welw. — Serra dArrabida (cilada pelo dr. Willkoinm: As regiões botânicas de Portugal — exlr. de Gruudziige '!i>iiis (Lge.). — Montes de Setúbal! (Dav.), estrada da Coinnienda ! (Dav.), serra de S. Luiz (Dav.). Cl. VIU. Cephalaria Sclirad. 327. C. leiíranlha (L.) Sclir. — Collepio de S. Francisco! montes de Se- lobid! serra da Uasra (Dav.), serra d'Anabida: Cabeço de Milregos Brot., lillf;^'.. WcKv.. Dav.). 207 CLIX. Pterocephalus Vnill. 328. P. papposus Coult. — Terrenos arenosos, nas margens do Sado! Calhari/ (Welw.). 329. P. ISroussouclli Coiill. — Terrenos arenosos, entre Setúbal e Al- perii/, ! Nossa Senliora da Graça! Silha Velha (Dav.), Calhariz: pirdiaes de S. l'aio (Moller). Cecidias da Alucila gnnnmodactyla Zell.? (Lepid). (;LX. Scabiosa L. 330. Sc. marilima L., a. (jenuina \j^c. — Motites de Setúbal! seria (PAr- raltida: Portiidio (Welw.). p. atropurpurea (L.) Gr. Godr. — Montes e outros arredores de Seluhal! (Barros e Cunlia), serra d'Arrabida : Casal do Pimenta (Moller). Fam. 40. Ambrosiaceae CLXI. Xanthium Tourn. 331. .Y. spinosutn L. — Montes de Setúbal: l)eira d'um caminho, jirox. ao Coilegio de S. Francisco! Obs. — Parece muito rara esta planta nos arredores de Setúbal; no logar indicado existia H|ienas um |)é; é aliás vulpar em vários pontos do centro liltoral. Flncontrei-a abundante em Campolide (^Lisboa) e nos arredores de Torres Vedras. Fam. 41. Compositae Divis. I. Ooryniblíei-ao CLXll. Bellis L. 332. fí. annua L. — Muito vulgar nos montes e arredores de Setúbal! (Welw.), serras de Palmella e d'Arrabida! (Dav.), Calhariz (Dav.). 333. B. perennis L. — Serra d'Arrabida (Dav.), Calhariz (Dav.). â08 X^\. li. silvestris ("ir. — Montes de Seliihiil ! scrnis dWrrahidii ! e de Pal- mcllii ;l);n.). (i. pappulosa (Bss.) Lge. — Serras de S. Luiz e dn Rasca (Dav.). (;i,.\lll. Erigerou L. 33u. E. cauadetisis L. — Cfmimum nos montes e campos de Setúbal! (Dav.), serra de S. I.iiiz: valle da Varpem Dav.). 336. li. acris L — IJaixa de l'alriiellii ! Colleyio de S. Francisco! CIAiV. Aster L. 337. A. longicaulls Desl. — Marinlias da praia! CLXV. Solidago L. IV.iH. S. \'ii(ja iiurra L., a. — (^(iiniiiiiiii nos (cirenos arenosos, entre Se- túbal e 1'almella! valle da serra de I^íduiella (Dav.). CLXVI. Pulicaria (iiiilii. .'{.'}'). /'. hispânica Bss. — Conimnm nos arredores de Setúbal! Santa Ca- lli.iiina (marnens úa Sado)! serra de S. I.uiz (Dav.). ."{'lO. /'. (/i/.scjiífí/Vd (iiirtn. — Nalle dAlmelào! íDav.), (lommenda! ter- renos liumidos, enire Selub.il e Azeitão! .'{41. /'. iiilora iiclil). — Conunum nos montes de Setúbal! Arral)ida! serra de S. Luiz! Ous. — Nas iolhas e caule d'esta espécie desenvoI\e-se uma di- pteroceridia fel|Mida, branca. Em 1900 era frequente nos montes de Setúbal, ao jiasso que em 1901 não loi possível encotitriíl-a. (cC. Silva Tavares, loc. cit., p. 102). CLXVI! . luula L. 342. /. viscosa Ait. — Vidj;ar nos montes e arredores de Setúbal! Ous. — Nos receptáculos desta es()ecie vivem as larvas do ^^yn- pi(es Olicicri Kieil. Ksta dipterocecidia 6 frequente nos mon- tes de .Setúbal. 3 43. /. crilliniuides L. — .Mariídias de Setúbal! áoá (ILXVIII. Asteriscus Miiili. 3i4. .1. s/iiiKimis (ir. (iodr. — Moiilcs c arredores de Seliibiil ! serra (fAr- rabidn (D. Soplii,! d.i Silva). Var. 3- iiwens N> k. — Montes de .Selid)al! 345. A. aijualictis Mncli. — lAloiiles de Setúbal! (Moller). CLXIX. Filago Tourn. 34(5. /•". (jeimaiiicd L., a. caiiesccns. — Arrcidores de Setúbal! serra d'Ar- rabida: valle do Solitário (I)av.). 347. F. spítílitildld Presl., a. erecta Wk. — Camiios arenosos de Se- túbal! 348. F. gallicn L. --- Arredores de Setúbal! CLXX. Phagnalon (lass. 349. Ph. sd.raille Cass. — Vulgar nos montes de Selubal ! serras d'Arra- bida e de S. Luiz! Portitd)o (D. Sopliia). Ous. — E na extremidade dos ramos d'esta espécie que se des- envolve a Trypela Luisieri Silva Tav., descoberta na quinta do Cdllefiio de S. Francisco e nos montes de Setúbal em março de 1900 (Diplerocecidia). 350. Ph. rupestre DC. — Serras de S. Luiz! da Rasca e d'Arrabida (Welw., Dav., IVloller). CLXXI. Helichryson DC. 351. //. stoechas (L.) DC. — Vulgar nos arredores de Setúbal! Var. Í5. maritimiim Lge. — Serra d'Arrabida, Calliariz (Moller). Oits. — Nas extremidades dos ramos lórma-se a cecidia tia Urellia mdnudae Frauenf. (Di|iter.) de que encontrei apenas dois ou Ires exemplares nos montes de Setúbal. 352. //. serotinum Uss. — Terrenos arenosos nas margens do Sado! CLXXII. Gnaplialium Dou. 353. G. luteii-allitim L. — Pântanos de INuites! 14 xix •iio CI.WIll. Evax Ciiiln. 354. E. asleiisci flora Pers. — Areacs de S. Paulo! Seliibnl Moller), Ca- Ihari/., nos [linliaes (Moller). OLXXIV. Artemísia !,. 333. .1. arboresccns I,. — Setúbal ^Híí';};. Lk.), culli\a(la. 336. .1. (jallica W. — Vuig.ir uns proxiniiiindcs das marinliasl CIAXV. Achillea !.. 337. .1. Ageratiim L — Vulgar nos arredon-s de Selulial ! Quinta da (^oiniiienda ! (.Moller\ serra (rAriahida : l*orliidi(i (Ua\. . Obs. — Encontrn-se ÍVequenteinente nas folhas a ceeidia da Hho- palomya miUefolii 11. L\\. (Dipter.y. CLXXVI. Santolina Tuiini. 338. S. Chawneci/parissus L. — Selulial (Loell. iii f-olm.). Obs. — Duvido inuilo da eviulidão desta iiidira(,'ão. E provável que lenha havido coidusílo com a espécie seguinte. 359. S. rosmarini folia \.., a. viili/aris líss. Obs. — Ainlias as tóimas fallis viridil/iis e [(jIíis tíiincnlillis [San- . lolina ini/nessa Hllgg. et Lk.) são cotnmuns nos montes de Setuhal ! logares arenosos de Sctnhal 'foi. toment.), valle de Pixaleiros (^l)av.), foi. lomenl.). Nos montes de Setuhal encontram-se frequenteinenle as ceciílias da Hhopalowyiit Suiilolinae S. Tav., e da lili. Scluliulnisis S. Tav. CLXXVIl. Anacyclus I'. 360. .(. radidhis I,ois. — Montes de Setúbal! serra da Kasca ! Albarqucl (Molleri. CLXXVIIl. Anthemis L. 361. .í. rntuht L. — Collegio de S. Francisco! montes e arredores de Setúbal ! âlí r.lAXIX. Ormenis Gay. 362. O. iwbilis (I,.) G.iy. — Vulf,';ir nos Jiiiciloirs de Sctiibiil! \'ur. (i. tllscoidra Bss. — (líimininii rr;is iliarnccas! 3();{. O. wijcld DC — Armldtcs do Scliilial! (Mollcr), Palmclla (I). So- pliia da Silva). CIAW. Perideraea \\\\b. 3C}'i. P. fiiscdtíi Wlil). — - Froqiienle nos arredores deSeliibal! mnriídias! serras de l'altnella e de S. l.iiiz (I)av.). CLXXXl. Cotula L. 365. C. coniiiopifdlia L. — IJeira das ionles, eiilre Seliiltal e Alcácer do Sal! Fonlos! CLXXXII. Soliva Kiiiz et l'av. 366. .S". lusildtúca Less. — Arraliida: Convento [C Torrend). CLXXXIll. Tanacetura L. 367. T. antminn L. — Campos, entre Setúbal e Azeilào! Quinta da Com- menda! (IJav.). CLXXXIV. Chrysanthemum Toiírn. 368. Ch. sc(/ctiim Clus. — Commuin tios campos, entre Setúbal e Pul- mella ! CIAXXV. Pinardia Less. 369. /*. coronária Less. — Collcgio de S. Francisco! montes de Setúbal! estrada de Outào! serras d'Arrabida (iMoller\ e de S. Luiz (Dav.), Setúbal (iMolIer). CLXXXVI. Coleostephus Cass. 370. C. Mijconis (L.) Cass. — Frequente nos arredores de Setúbal! CIAXXMI. Lepidophorum Neck. 371. /.. repamlum (L.) DC. — Azfilão [D. Sojiliiii á:i Silva). CLXXXVIII. Senecio L. 372. S. praeallus Berl. — Selubal: Pontes! 373. S. fiiliusus Siilzm. — Alpcni/. I IJciía da estrada dWzeilão! serra de S. Lui7, Dav.). 374. S. ijaUicus Cliaiv. — Areias do Sado! 37.5. S. lividus I..— Itaixa di- Palmclla ! Villa Fresca d'A/PÍtrio 'Dav.). 376. .V. i^ulgaris L. — Vulf;ar niis cainiios de Seliihal! serra de S. Luiz (Dav.). — I'"r('i|iu'nteiiH'tile invadido pelo Culcosporiíim Sene- ciduiii Pers. CLXXXIX. Calendula L. 377. C. arvensis L. — Nul^ar nos campos do Selidjal! (^.Mollor, Dav,), serras dArrabida e de Palmelln (Dav.). 378. r. Mniiiriliina Hvs. Heiíl. — (lollef;io de S. Francisco! Quinta da Coinincnda ;l)av.\ 379. ('. Iiisilaiticti I5ss., y. Iiaiislagana Mari/. ? — Hocliedos á lieira do .Sado! cxcnipi.ires inconiplctos'. 380. ( . Alyarliinisis Hss. — Serra dArraliid.i : ri('(|iiciilc ! \\cl\v.'i, Por- titdio: Pedra da .\nixa (Dav.), Paiinella (ruinas do Casteilo (Dav.\ 381. ('. microjiliylla Lge. — Serra d' Arrábida: rochas do Portinho (Dav.). CXC. Cryptostemma H. Ur. 382. C. caloiíbilaceum l\. Hr., a. lyraium l\. lir. — \'iil;,Mr nos terrenos arenosos (h)s arredores de Setúbal! Jírol., Ililj:f;. I.k., Wclw., C. Machado, Dav.\ serra d'Arrabida: Porliidiol ^Wehv.), Pal- mella (IIÍT^j;. Lk.), base da serra de S. Luiz ! Kivis. II. Oj-naroí-í-plialoao CXCI. Staelielina DC. 383. .S'. (luLia L. — \'ulj;ar nos montes de Setúbal I serra d',\rrai)ida : alio 213 (la .scna (Wchv.), CiIm-h) de Milregos (l)av., Valoradd), serra de S. Liiizl (Uav.). Ous. — Eiuoiilrci nos moiiles de Setúbal dois exemplares d'iima zoocecidia, que parecia muito similliaule à (|ufc se desen- volve sobre o Hclichryson stoeclias, devida íi Urellia mti- tnulae iMaueid'. CXCIl. Atractylis L. 384. A. camrIUiln L. — Serra d'Arrabida: á beiramar, junto ao Porliidio (Torrend!). CXCIII. Carlina Toiírri. 38:>. C. gummlfera DC. — Montes de Setidtal ! Collegio de S. Francisco! 380. C. raceitiosa L. — ftlontes de Setúbal! Collegio de S. Francisco! 387. €. corymbusa L. — Montes de Setúbal! Collegio de S. Francisco! CXCIV. Kentrophyllum Neck. 388. A', lanatum (L.) DC. — Collegio de S. Francisco! montes! CXCV. Carduncellus Adans. 389. C. coerulcus DC, ;3. — Collegio de S. Francisco! Quinta da Hasca (Moller). CXCVI. Centáurea Less. 390. C. lusilanica Bss. — Quinta da Commenda! (Moller), serra d'Arra- bida: Calhariz, Kl Cármen (Dav.). 391. C. áspera L. — Vulgar nos terrenos arenosos, entre Setúbal e Aguas de Moura! (Welw., Dav.). Var. aurlciilaria DC. ' — Quinta da Commenda! 392. C. polxfacaniha W. — Quinta da Counuenda! pinlial de Pontes (Tor- rend!. ' Parece ser uni lulirido liiis C ii.ipiTu 1; n C. piiUiila h., espécies que abundam em Setúbal. Novus elementos conliriii.ir.nn n cini/.aiiieiito. >'ota da Redacção. 214 ;{!);{. r. Vnldlrapn L. -.Montes de Scliibal ! 39V. C. Melilnisis \.. .Muiitos de Setul)al I maifiens do Sado! Quinta da Comiiictida .MoIIit . 395. ('. piillald L. — (lollcíjiii d(! S. Franrisco ! ant-dores de Setúbal! (I)av., .Moller). Palmella (I)av.), Azeitão (Moller). 39(). C. semprnlirns I.. — Vul;;ar nos ai redores de Seluhal! serra crAi- rabida ! (I)av.), serra da llasca. Quinta da Hasea ! (I)uv., Mol- ler). Palmella (I)av.). 397. C. ullgiiiosa Brot. — Pântanos de Pontes! Perdigão, prox. a Algeruz (C. Torrend). 398. r. Taíjnna Brot. — Commum nas charnecas de Setúbal! CXCVIl. Microlonchus DC. 399. 3/. salmauíicus (L.) DC. — Conimuni nos arredores de .Setúbal! CXCVllI. Crupina Cass. 400. C. viilgaris Cass. — Serra dArrabida : Formosinho! ^Weiw., Dav.), Calhariz (NAelw.). C.XCIX. Serratula UC. 401. .V. jiiunatifida l'oir. — Vulfjnr nos motiles e charnecas de Setúbal! Commendal (Dav.), serras de S. Luiz! da Basca! d'Arrabida! (Moller). 402. S. baelica Bss. — Serra dArrabida: El Cármen (.Moller), Quinta da Basca i'i\Ioller\ Var. íi. jntintitlfoUa V\\. — Terrenos arenosos das charnecas de Setúbal! (Welw. u serra d'.Arrabi(la : Cabeio de .Milrej;os, Por- tiidio. Kl Cármen (Wehv., I)a\., Moiler). CC. Leuzea DC. 403. L. conífera (L.) DC. — Serra dArrabida : Formosinho ! (Brot., Welw.), serras da Basca e de S. Luiz! C(;i. Bourgaea Coss. 40Í. //. Iiiiinilis (L.) Coss. — C(tlIegio de S. Francisco! arredores de Se- túbal ! BiKicu ^Moller) ; coninium. 2i: ^. leucantlui Coss. — IMoiiles de Soliibal! ^MoIIit), serin dii Hasca (MoIIit). CCIl. Cynara Vaill. 405. ('. carJuiu-ulm L., a. tiipka Wk. T. silveslrls Lam.). — Quinta da Conimeiula (lAloller). Cdlll. Notobasis t;oss. iOC). N. syriaca (L.) Coss. — Quinta do Moura! montes de Setúbal! CCIV. Cirsium Toiírií. i07. C. palustre S(0|i. — Pântanos de Pontes! CCV. Carduus I.. 408. C. iiieouautlim Hffpg. Lk- — Commenda! arredores de Setúbal! (Hllg;;. Lk.), cliamecas de A/.eitào (Welw.). (í. íjlabrcsicns Mariz. — Areaes do Sado! charnecas de Calhariz (Moller). 409. C. lenuijlorus Curt. — Collegio de S. Francisco! CCVl. Galactites iMiich. 410. (i. tomentosa Mncií. — C(d!egio de S. Francisco! montes e arredores de Setidíai! (Moller), serra de S. Luiz (Dav.), Azeitão e ar- redores (Moller). CCVII. Silybum Vaill. 411. S. Mariitnwn ÍL.) Ciíirln. — Beira da estrada de Paimella, junto á Quinta dos Cyprestes I CCVIII. Echinops L. 412. IJ. slrigosus L. — Setúbal (Moller), Quinta da Commenda! base da serra de S. Luiz! 216 Divis III. Oltílioflaooat» ('Á]]\. Scolymus l>. 4rL .S. tiKiculolits I.. — MoiiU-s (' arredores de Setúbal! (Moller). 414. S. hispanicus L. — Commtim ikis montes! (Moller). i.'Á'.\. Cichorium T(jmii. 41.'). C. Iiihibiia I,., ji. (jlalirdimn (ir. (ioilr. — Fr((]ii('iilc nos montes de Sotiil);il! Ouiiitii da Hasca (MolloO- 416. C. Jivariciitiim Scliotisb. — Cidlegio de S. Francisco! CCXI. Tolpis Hiv. 417. T. barbata (L.) Gaertn. — Terrenos arenosos de .Setiibal! CCXII. Hedypnois Toiíni. il8. //. tuhaeformh Tcn. — Colli>f;io de S. Francisco! 419. H. iwlymufjilui DC, a. pêndula \\V. — Collegio de S. Francisco! CCXI li. Hyoseris Jiiss. 420. //. scabra L. — Montes de Selid)al, acima do Collcgio de S. F"ran- cisco! (poucos exem|)lares). (X>\l\. Lapsana L. 421. /.. romvtuiiis L. — Collegio de S. l'"ran(isco ! airciiorcs de Setúbal! CCXV. Rhagadiolus Toiírn. 'r2'l. II. slellalus DC, vnr. fdulis DC — Serra d*Arrnbida (Moller). CCXVI. Thrincia lUli. 42.'5. Th. hisjiida Klli., fí. miunr Hss. — F"rc(|iient(' nos montes e outros arredores de Setúbal ! 217 i24. Til. ijrumosa Hrot. — Vulfíar nos iiioiites de Setúbal! serra d'Arra- ■ bida, l»alniell.i (I)av.). CCXVII. Helminthia .liiss. Í2fj. //. echioiíks (iaertti. — Col|p<;io de S. Francisco! 42(). //. spiudSd DC. — Moiiles de Setúbal! serra d'Arrabida : (loiívento, valle do Solitário (Welw., Moller), Quinta da Rasca (Moller). Obs. — Nos miinles de Seddial encontrei fre(]uentemente os cn- pilnios d'esta espécie delbrinados [lor utna zoocecidia, de (jue nSo |)ude obter os insectos. CCXVlll. Urospermum Scop. 427. U, piíroides Desf. — Collepio de S. Francisco! montes de Setú- bal! Obs. — Vários exemplares coibidos no Collepio de S. Francisco apresentavam engrossamentos do caule produzidos por uma zoocecidia. CCXIX. Podospermum DC 428. P. lacinialum DC, a. getiuinum Wk. — Montes de Setúbal! CCXX. Scorzonera L. 42!K .S". humilis L., [i. angusti folia illljig. Lk. — Futre Azeitão e Se- túbal (Welw.). 430. S. fislulosa Brot. — Cimpos bumidos, entre os arrozaes de Alge- ruz ! Obs. — Esta curiosa espécie, conbecida só de Portugal, fora des- coberta entre a Figueira da Foz e Mira, pelo conde IloUman- segg, que a communicou a Brotero (cf. Brot., Fl. Lus., 1, p. 329). e desde então não se torníira a encontrar. Collii-a, na localidade indicada, em junlio de 1901. CCXXI. Geropogon L. 431. G. glaber L. — Coliegio de S. Francisco! montes de Setúbal! 0"'"l3 da Commenda (Moller). âi8 CCWII. Hypochaeris I>. i3-2. //. radicata L., 3. hrtrroearpa Moris. — S('lul),il! serni d'Arrabida, Ciillinri/. (Díiv.', miiifíCMS do Sado (C. Torrcnd). •i33. //. glabni I.., a. tjnmina (iodr. — Cdmiiiiiiiii iius arredores de Se- tiibal! Quinta de Barradas ! Calliariz (H. da Cuidia. Moller, Dav.). CCXXIll. Chondrilla I,. 43i. Cli. juncea L. — Campos di- Sutiibal! CCXXIV. Picridium Hesf. i35. P. Gadiíamim \Vk. —Base da serra de S. Luiz! margens do Sado! Portiidio (.Moller). Palniclla: muros do Casleilo (Dav.). 436. P. iiilennediíim Scliultz. — Coiiiiuum nos montes de Si'tul)al ! serra de S. Luiz (Dav.). CCXW. Lactuca L. •137. /.. saliijua L. — Valle d'Almelào! serra d'Arra!)ida: Cabeço de Mil- regos (Dav.). 438. L. scarinla L — Collegio de S. Francisco! serra de S. Luiz (Dav.), montes de Setúbal ! CCXXVl. Sonchus I.. 439. .S'. maritlmus L. — Tcnriins liiimidns, arrozat-s de Pontes! 440. S. oleraceus L., a. iriaiitjuUiris Wallr. — Collej^io de S. Francisco! montes de Setúbal ! Var. fi. laccnis \\»\\r. — Fre(iufnlc nos arredores de Setúbal, juntamente com a var. ot. ! Commenda e serra de S. Luiz (Dav.). 441. S. asjxr Viíl., ?. iiungens Bisch. — Collegio de S. Francisco! Quuúa de Barradas ! CCXXVIl. Aetheorrhiza Cass. 442. .1. bidbosa (L.) Cass. — Collegio ili' S. Francisco! _ 219 CCXXVIII. Crepis L. ií3. C. taraxacifoUa Tlniill., a. (jiimina \W. — Serra da líiisfa (.Mol- Icr). Var. i nlyliacea iir. (iodr. ^- Serra (IWrraliida : jirox. ao Convento (Welw.). 441. C. vtrens L., 3- ninciíiula Biscli. — CoUegio de S. Francisco! CCXXIX. Andryala L. 44o. .1. inleqri folia F.., a. corymlmsn (Lam.) W'k. — Selubal (liffgg. LL). 3. angusli folia DC. — 3Iontes de Selubal! y. siininla (K.) Wl<. — Setul)al [m. — Terrenos nreiíosos, nos arredores de Selidj.ii: CCXXXV. Campânula L. 452. C. Kriviis L. — .Montes de Setuhiill Arrnhida, Commenda 'Moller). 453. C. Kdininciilus 1.. — Montes ile Sctuijid! ;(",. .Miuliado). p. cymoso-siiicala Wk. — Arrábida, Calliariz (l)av.). 454. C, lusitatiica I.. — Terrenos arenosos, nos arredores de Setúbal! CCXXXVl. Specularia lleist. 45o. S. hyhrida \. DC. — Cam|)os, junto ao Coiiegio de S. Francisco! 456. S. falcala A. DC? — Collef{io de S. Francisco! Flores axillares, furmando espiga. Talvez se deva referir antes á .V. castrlIaiHi i.jje., (oídiecida já em Portugal. Fam. 4.'i. Rubiaceae CCXXXVII. Sherardia !.. 457. 5. arvensis L. — Vulgar nos arredores de Selul)al e serra d'Arra- bida ! CCXXXVIll. Crucianella L. 458. C. aiKjuili falia L. — Coiiegio de S. P^ranrisco ! montes de Setúbal ! 459. C. Diuriliniit L. — Hase da seria d'Arrahida (N\'el\v.). CCXXXIX. Asperula L. 4s, (|U(' examinei, pertciicetri -2 CCXLV. Lonicera L. 47;i. /.. imphxa Ait.. var. vcrllcilhila. — Collepio di- S. Francisco! moii- ti's de Selul)al ! serra d Arrábida ^NVclw., Dav.), Cdiumenda (Moller). f. hirsula. — Serra d'Arral)ida (I)av.). Ml. L. Peiiclymeniim L. — Sebes !i beira da cslrada dApuas de Moura! Tam. i7. Ericaceae C.CXLVI. Aibutus Tiiiirn. 47a. A. Inedo L. — Moiiles de Selidjall serra dArrabida, aonde é vul- gar e forma l)on parle das niallas! (Hffíig.. Weiw.), entre Albnnjiiel e a Coinmcnda I r,CXI.\ll. Eriça L. 476. E. Diedilerranea L. — Terrenos |)anlanosos da Cotovia, entre Se- túbal e A};uas de .Moura ! 477. F.. umbellala L. — Cliarnecasl \ulnar. 478. E. ciliaris L. — Terrenos arenosos buniidos, cnire Pontes e Alge- ru7:I Quinta do Pinheiro Dav.), .serra dWrrabida ,Wel\v.). 479. E. scoparia L. — .Montes de Setúbal! serra d"Arrabida! valle de Pixaleiros! Ous. — Fornia-se sobre esta jilanta a cecidia da l'enisia Ericae- scupariae I)uf. 480. E. aitslralis L. — Charnecas de Sctub.il! valk- de Pixaleiros! (Mdgg. Ck., Wehv.). 481. E. hisitanica lUid. — Terrenos pantanosos de Pontes, junto ft estrada de Aguas de .Moura! serra d".\rrabida: prox. do Convento (Dav.). 482. E. iiriorea L. — Vulgar nos montes de Setúbal! serra d'Arrnbida! Pixaleiros! \>'el\v., Dav.), serra de S. Luiz (Dav.). Cecidias da l'ciri)iia eiicimi Fr. Lew. e da Cccidumtfa mrdiler- ranea Fr. Lew. CCXLVIU. Calluna Salisb. 483. C. vnlgaris 'L Salisb. — Vulgar o.is diarnecas! íerra de S. Luii (Dav.): 223 Kíiiii. 'iS. Plantaginaceae CCXI.IX. Planlago L. 484. /'. I'sillituii L. — Terrenos seccos de Setubiil, coimmim ! 485. /*. Laijopus K. — I\I. — (^)llef;i(i de S. Francisco! arredores de SeUihal! vulgar, Aziiilào (l)av.). 3. iriophyllíi Desni. — (lollcfiio de S. Francisco! 487. P. Ikltanli Ali. — 1'inliaes, entre Setúbal e Falmella ! 488. /*. Serraria F. — Collegio de S. Francisco ! entre a Quinta de Moura e Almelào! Azeitão (Aloller). 489. P. coruitoiítis L. — \'idf;ar nos arredores de Setúbal ! ( Wehv., Moller). Planta muito poljniorpba. A var. 'i. latifoUa DC. é frequente. 490. P. major L. — Arredores de Selidjal! Collegio de S. Francisco! Var. ^. intermédia Dcn. — Collegio de S. Francisco. Fam. 4!). Plumbaginaceae CCL. Armeria Willd. 491. A. pungcns Roem. et Sch. — Pinbeiro, prox. a Setubnl (Ilav.). 492. A. pinifolia Koem. el Scli. — Margens do Sado, prox. a Santa Ca- tharina! (Ilir-g. Lk.). Obs. — -O sr. .1. Daveau no sou valioso estudo sobre as l'lum- bagincas portuguezas Itul. da Soe. Hrol., VIII), enumera esta espécie entre as que se adiam iocalisadas ao sul do Tejo. Tenho-a, comtudo, encontrado bastante mais ao norte, na praia de Santa Cruz, prox. a Torres Vedras (agosto de 1899). 493. A. Rouyana Dav. — Commum nos areaes do Sado, prox. a Santa Catliarina, e nos terrenos arenosos, entre Setúbal e a Quinta d'Algeruz ! Obs. — A Armeria itci/leila de C irai d. {Statice lusitanica capil- laceo folio, miiii)iia Tourn.) foi encontrada |)or Tournefort entre Setúbal e Aldeia Callega. (cf. Daveau, loc. cit.). CCLI. Statice Willd. 494. St. ferulacea L. — Abundante nos terrenos visinbos ás marinhas! l-2h 49o. Si. virgala \\\\\i\. — Srriw dWiiJiliidii : roclias marilimas, junto à Lapa de Santa .Marf^ariíla, no Portinlio! 49(). .S7. oídlifdlia l'oir. — Marinhas! imlias marítimas, entre Setúbal* Allpai.|u.d: i97. St. Lliiwnium L., \ar. y. inacroclada Bss. — Marinhas da Cotovia! Fam. iio. Verbenaceae CCLll. Verbena L. 198. V. ofliclnaUs L. — Qwuin d:i Comnienda ! Fam. 51. Labiatae CCIJII. Lavandula Tmirii. V99. L. Sloechas L. — Vulpar nos terrenos áridos e nos montes de Setúbal ! Variai llorc alho. 500. /.. niuldfida L. — Collcfiio de S. Francisco! serras de S. Luiz, de Paliuella e (l'.Arrabida ! 30 1. /.. rcnt DC. — \'allc de Pixuleiros! (subesponlanca?). CCLIV. Menlha L. 502. M. nqwiúca L. — Oiiinla da C.omnictida ! 50.3. M. rolnndifclid L. — Ueira dos caininlids e montes I vulgar. 504. M. Pukgiiim L. — (Juinla da Commenda! IICLV. Ly copas L. 505. /,. niiopaeus L. — Communi á beira dos regatos, e nas margens dus arrozaes, a leste de Setúbal! CCLVI. Origamim Tmirii. 500. O. virem IIITfif:. et Lk. — Comuiinn nos montes! Ous. — Kncontra-se frequentemente nos arredores de Setúbal a cecidia dn ( tliijoírdjihiis (iriíjitni I axarcs (Dipler.) que se fórma sobre esta |ilanta. â2S CCLVIl. Thymus L. 507. Ih. Miislirhiini L. — ^'llln;.■l|• ii;i scirn (IWiialiiilíi ! Ous. — Kiilie o Poilitilid (' OiilTio eiiconlici a cecidin iln Jane- tielln ihjmlrola Kiclí. I)i|il.) piirnsila (l'('slíi plaiila. !J08. ih. silvcslris \\i\\i'^. \X. — Niilh; de l'ixalciros ! vulgar nas charne- cas de Seluhal ! fiOí). Th. cacspililiitn HioL, var. '^. macranlhus Samp. — Commum nos Icnciios pedregosos das charnecas! 510. y/t. carnosus Hss. — Areias uiaritimas do Porliidio! areias do Sado, |)rox. a Saiila Calharina ! 511. '/'/(. ciipUelhUns llllfig. IJv. — líaslarile conimuni nos terrenos are- nosos, entre Selubai, e l'ahiiella, c nas charnecas! 512. '/■/(. II W(c;/*t/i/í" Bss. — Serra d'Arrahida (Weiw.). Ons. — Pertence lalvez a esta espécie um Thymus bastante pel- liido-e!-hraM(jiiica(h) e jA seni llor, (]ue colhi em agosto de 1900 nas arei.is niaritimas do l'ortiidio (Arrábida), onde crescia em sociedade com o ih. canwsus. Por mais diligencias que fiz, pude apenas einonlrai um |)6. 513. Th. villosus L. — Valle de Pixaleiros! Obs. — Nos gommos d'esta pjanta se desenvolve uma cecidia. 514. Th. capilaliis IlíTgg. el í.k. — Commuin nos montes de Setúbal, serra d'Arrabida! CCI.VIII. Satureja L. 515. S. Thijmbni L., fld. Touro., cl', appendicc. CCLIX. Micromeria Blh. 516. M. Gracca [L.) M\. — Montes de Setúbal! serra de S. Luiz! CCLX. Calamintha Miich. 517. C. Ncjicta lllTgg. et Lk. — .Montes de Setúbal! 518. C. Clinopoclium Blh. — i^Iontes de Setúbal! serra d'Arrabida! (UMAI. Rosmarimis L. 519. R. o/ficinali.^i L. — Vulgar nos arredores de Setúbal! serra de S. Luiz! valle de Pixaleinis! serra d'Arrabida! lo XIX ■2-H> 520. li. Id.ri/lorus De \oc. — Scriii (l'Ari;il)i(l;i (sc^miikIo iiKlicnçno do sr. tlr. Jiilio lleiiri(|iies). Ignoro (|ucm a lolliou na serra d'Ai- rubida. CCLXII. Salvia L. 521. .V. Verhenaca L., y. //rrtfcox l.ge. — Collcgio de S. Francisco! montes de Setúbal ! CCLXIII. Nepeta L. 622. íY. luberosa L. — Serra d'Arrabida: 1'orlinbo! CCLXIV. Laraium L. 523. L. amplexicauk L. — Caminbos, casaes, i)n)X. á Cotovia ! CCLXV. Stachys L. 524. St. lusiíanica Brot. — Montes de Setnbal! 525. Si. arvensi^ L. — CiMn|)()S, nas margens do Sado I 526. Si. hirta L. — Collegio de S. Francisco! montes de Setúbal. CCLXVl. Betoiíica L. 527. B. u/ficiuaUs L. — Quinta de Barradas I serra da Basca ! CCIAVIl. Phlorais L. 528. Ph. purpúrea L. — Commum nos montes iIl' Setúbal I serra da Basca ! 529. Ph. Ijjrhitilis L. — Serra da Basca! encosta da serra d'Arrabidn, acima do valle de IMxaieiros! CCLXVIII. Marrubium L. 530. M. vulgare L. — .Montes de Selubal ! CCIAIX. Sideritis L. 531. S. scordioides L., var. {j. hirtula (Brot.}. — Montes de Selubal! Col- legio de S. Francisco! serra d'.\rrabida at('' Setúbal Krot.). 227 CCÍAX. Scutellaria L. 532. .S'. )niu(ir i.. — l'aiil;iii()s de Pontes! arrozaes de Algeruz! CCLWI. Cleonia L. 533. r. Ittsilanica L. — Cominum nos nionfes de Setúbal! CCLXXll. Brimella L. 534. H. vulgaris Mncli. — Quiiila (rAlíiiclíio! CCLXXIIl. Ajuga L. 535. A. ha Sclir., ■^. jiseuJo-lra Botitli. — Montes de Sedibal ! Portinho! Ous. — Kiiconlrani-se nos inoiílcs de Setúbal duas formas: uma de dores róseas e de tolhas mais villóso-esbranqiiiçadas, outra de Ihircs diirn branco aniarellatlo. CCLXXIV. Teucrium L. 53(i. 7'. sciíroílonia L. — Sebes á hcira da estrada de Pahnella ! 537. '/'. spinosuin L. — Campos, junlo á praia, entre Setúbal e Albarquel ! 538. r. scordioide.s Schul. - Quinta da Connnenda ! 539. 7'. Haeuseleri Usí^. — Abiindanle nos montes de Setúbal ! serras da Rasca, d'Arrabida e de S. Luiz! Ors. — lísla planta não 6 nova para Portugal, como a principio se julgou. Foi descoberta no Algarve por ^^ eiwitsch, (jue lhe deu o nome de I . l'vHum h., \ar. hirsulum ivid. G. líouy, Le Niiluralisk; II, |). 19). O sr. Gonçalo Sam|>aio, a quem mandei exemplares, julgou-a primeiro como nova |)ara a sciencia, e como tal a descreveu com o nome de T. Liiisieri [Ann. Sc. Nat., vol. Vil, Porto, Í90Í). A vista porém de exemplares hespanlioes, colhidos em Sevilha e em Córdova ', toda a (hnida dcsappareceu: a planta de Se- ' Devo este? exemplares á exticiiia aiiialiilidadç do illustrc botânico liespanhol, D. Máximo Laguna^ foja nidrle a llespaiilia acaija de deplui'ar. 228 liihul nrio |i()iliii t'Sj)i'(ili. aini-titc si'[)iirar-s(! ilo Teiicriíiin ilaeií- Sflcri |{>s., e iissini jiiludii l.imhcin o sr. (ioíumIo Siiin|iíii(). Alfiiinias (lilíiMeiuMS oxisltiii ((•niliido i-iilri' (is o\('m|ilart's de Soliihal e us do iies|ianlia: iilmh a planta de Sctuljal rondiz perreilamente cm tudo com a descri|)(.rio (|iio do 7'. Ilienseleri deu Hoissier. Foi para esclarecer estas duxitlas que mandei al;;uiis e\cm|)lares ao sr. Gustave IJeauverd, conservador do Herliier Hoissier, pe- dindo-lhe o linoi' de os comparar com ns projjrios exemplares colhidos em líespaidia por lioissier. O sr. Gustave Heanverd accedeu com toda a amabilidade ao meu pedido, e, depois de examinar a minha planta, escreveu-me o segumte; «Le Teucrium, doni xoiis m'u\ez envo>é des óchantillons, se rapporte elíectivemcnl au T. ílaor.seleii Hss.. mais n'ap[iarli('iit pas an tvpe lui-mème.... Lcs ca|iitiiles dii l>pe se di>tin- puent de ceux de vos échanlillons pai- leiír forme triarviulaire (constante cliez tous ceux des s()é(iniens, (iiie j'ai examines!); en outre — serait-ce un caractere accidenlel '.' — tous les échan- lillons, que vous m^nez adressés, ont les feuilles verlicillées par .'}, tandisijue le l>|ie les a par 4 el iiK^me par 5, três ra- remeiíl par 3 ou siiiiplenicut o|iposée> ! — La >ar. aiKjnsti/nlia Bss., comme son nom riudi^|U('. a les feuilles plus étroiles (|ue le tv|ie el que celles de vos éclianlillot.s, et les di>isions du calvce [dus aifjues (celles du lype ollrent la mo\enne entre cette variété et vos échanlillons!;, mais les capitules de celle variéié anguslifoUum ont l)eaurou[i d'analof;ie (juant à leur forme a\ec les \òtres! . . . ». Como (Ml chamasse a atlenção do sr. G. iíeauverd sobre alf;uns caracléres em especial, este sábio botânico lespondeu-me nos termos seguintes : «Avant de vous adresser les résidlals des nou»elles comparaisons faites entre vos échanlillons du Teuciium Hucusrleri et ceux de Vllcrliier líoissirr, j'ai tenii, par siircroit de précaulions, à les préseiiter à Mr. le dr. .lolin IJriquel, à la haute compé- teiice du ipiel je dois de pou\oir cuníirmer le résullat de mon premier examen: les échanlillons de Setúbal constituent à peine une forme slatioimelle . //. luiropaeiím L. — Collegio de S. Francisco! campos de Setúbal! 231 F;iin. r;;!. Convolvulaceae CCLXXXV. Convolvulus L. 550. C. tricolor L. — Commuin nos cjirniios, á beira da estrada d^Azeitao! 557. C. siculus L. — Serra d'Arrabidn: |)r(;. Acantliaceae CCXCll. Acanthus Toiíiii. 571. A. mollis L. — Comniuiu nas quintas da baixa de Paimella ! serra da Hasca ! Fani. o7. Vei'bascaceae CCXCIII. Verbascum L. 572. r. sliiualinii L. — iMuito vulgar nos arredores de Setúbal! Var- gem ! Ons. — Entre Selubal e Azeitão eiuontrei numerosas eecidias da Asiàoiidylia \'irbasci Vali. (l)ipter.), (pie se desenvolvem sobre esta planta. Fam. 58. Seropliulariaceae CCXCIV. Scrophularia Tourii. f)7."{. .S'. (inilculdía \.. — 1'antanos de Pontes! '61 'l. .S. ninina L., <^. jiiimatilidu IJss. — .Montes e outros arredores de Selubal! siMiM (rArrabida: Lapa! 573. S. frutcscens L. — IJeiramar: entre o Tortiiilio d'Arrabida e OulSo! 233 CCXCV. AnaiThinum Kesf. 576. A. bcllidifolhim (L.). — Teírenos arenosos de Setiibiil ! CCXCVI. Linaria Tourii. 577. L. Cy»i/iiil(ir>a (I..) Mill. — Collcgio de S. Francisco! (ciilliv. c siib- espoiíl.). 578. L. cirrhosa (L.) Willd. — Terrenos arenosos das cliarnecas, nas mar- gens (lo Sado ! 67!). L. spuria (L.) I\lill. — (^.ampos cultivados, junto ás marinhas! flol- Icgio de S. Francisco! 580. L. racciniiicra (Lgo.) Ilhuy., L. laitifjera HÍTpg. et Lk., non Desf , L. spuria L., 3- raceniigcra Laiigc (Prodr. jJ. hisp.), Anlir- rhinum laiiigerum Brot., ex parte. — Campos: Collegio de S. Francisco! Vargem, entre Setúbal e Azeitão! Obs. — Esta planta tem dado logar a varias interpretações. Bro- tero descrevendo iia Flora o seu AiUirrhinum lanujmim, que dá como existente no Alemtejo, no Algarve e até na Beira meridional, junto ao Tejo, reúne, a meu ver, sob este nome a Linaria hinifjcra IIITgg. et Lk. e a L. lanígera Desf. (L. dealliala llUgg. et Lk. O sr. dr. Lange no Prodromus Florae HIspanicae, reuniu a L. lanígera Ulígg. et Lk. h L. spuria (L.) Mill. como simples variedade d'esta csjiecie [L. spuria Mill., 3- racemigera), em- quanto o Anúrrhínum lanigerum de Brotero foi tomado como synonymo da L. lanígera Desf. Ora a planta de Setúbal dilVere notavelmente da L. spuria (L.) Mdl.; antes todos os caracteres quadram bastante bem com a descripçào da L. lanígera Desf. ', e eu tinba-a primeiro attri- buido a esta espécie. O sr. Gonçalo Sampaio, a quem en tinha mandado exemplares, fez-me porém noiar que perteiiriam elles antes á espécie des- cri|)ta com o mesmo nome por lloflmansegg et Link, e re- unida por equivoco íi L. spuria por Lange; espécie que o sr. Rouy, julga sufficientcmente dislincta da L. lanígera Desf. ' Jiili;aim>s coinliidõ que. a |iriiii(!Íra il('l(M'iiiina(;ão foi a verdíiílciía, e qui; ns o.xoni- plaros colliiiios iia iiiiinla do Collegio d(! S. i'"i-ancisco perteiiL-eiii á L. lanirjfva Ucsf. synonynio da /.. dcdlbata IIITgg. I,k. Nota da Redacção. ■IM SitDo roalmeiíle duas espécies distinctas? NSo sei. Incliiio-me anles a crer, que silo duas \ariedades duma mesma espécie. Kiitretaiilo a opinião do sr. Kouy lem de certo muilo valor, e só novas oI)ser\açòes poderão esclarecer este ponto. Nao julfjuei lóra de |)ropo!iito, dar em noia uma descripç3o da plania de Setidjal, leila á vista dum bom numero de exem- plares vivos '. 581. L. sparlca (L.) lllípií. e( I.k. — Campos de Selubal! commum. '^. praecox 'IlUjíg. el Lk.\ — Campos de Setúbal! 582. L. supiíia (L.) Uesl. ? — Mar^-ens do .Sado! Ods. — A de(ermina(.ão d'esta planta íiiou um pouco duvidosa, pois não |PU(lf examinar os exemplares colhidos senão depois d'uma dessicação muito defeituosa. 583. /.. melaminlhd Bss. el Keut. — A\[o da serra dArrabida! onde nSo (' rara. CCXCVll. Chaenorrhiuum (UC.) Cliav. 584. r/í. tirlíjnuifôlium ;L.). — Serra de Palmella ! Quinta da Commenda! serra d'Arral)ida: acima do Comento! ' Planta tola villosn-viscosissiiiia |)roslrata v rarius erecta, a Ijasi In caules plures iii (irliciii saepe latissiiiiuiii dispíisilns ilivisa. Caiililius iii ramos aliemos s;il dissitos elungalos rígidos divaricatos utrinque pa- rallflos divisis. Folia oinnia alterna rntundaln-cordata inioirra v. rarins uno altorove di-nte lalo niiuiila. hrfvissiiiie |)i'tiij|ata : caulina rnaiziia (l-.Scçnt. lala) ramealia multo minora paulalim diTrcpcoulia et paiilo limi^ius petiuiata, iillima minima. FI(iri'S alii axillares solilarii, piMliccIlo calyct; paulo lircvKirc aul euiii suhaequanie, aut eliaiii rarius (laulo exci-dente : alii in racemos axillares saepe compósitos disposill, brcvissime peilirellali v. eliaiii suliscssiles. Cálix olili(|iic in pcdici-llo inriirvi» inserius, dislinrle l)ilal)ialus, lahio infer. bilido laciniis diveri,'i'nliliiis iKirizoiítaliljiis basim curollae ainplertenlibus. super, irilido laci- iiiis ereclis (nnnilins lineari-lancenlalis aculis aiijíustissimis iraxime villusú-glandulosis 2 V2-3 "lill longis. Curolla parva ante antliesim flavescens, externe lota villosa, lablo superiore caiy- cem pauli) excedente, laciniis lrian^Mllaribus ápice rolundatis, hrevilius divergenlibus, inteine vidlaceis exlerni; albiilo viuiaceis. labin infeiiore lnuiiiore ad fancem pilis albis liubescciís, palato punclis coerideis asperso. laciniis alliis interne glaliris media ápice iriangulari. latcralibus paululo latioribiis rotundalis. Calcar villusum valde recurvam paulalim acuininaliun longikidine cdrolbie. Filamenla albida ail basim coerulescentia et linea laterali coerulea In dimidia parte interiore notata, interne pilis albidis longís secundam llncain ínstrueta. Authe- rae nigrae. Capsula subglobosa emargíuala sulco circunidata pilis brevissimis albis plus mi- nas birsuta. Semina parva oblonga ovalia fovcolato-reliculala. 235 CCXGVIII. Antirrhinum Tourn. 585. ,1. Oronlium L. — Monk-s e ciimpos ile Seliibal! p. caliciínm (Lam.)- — Collegio de S. Francisco! 580. .1. inajus L. — Serrii de S. Luiz! CCXCIX. Verónica L. 587. V. hcãeme folia L. — (M\U'g\tí de S. Francisco! 588. V. aipcstis L, — Collegio de S. Francisco! serra d'Arrabida: Con- vento! CC(^. Eufragia Gris. 589. Ji. viscosa (L.) Btli. — Setúbal: monlcs, camiidins! 590. E. latifolia (L.) Gris. — Serra dArrabida: Formosinho! CCGI. Trixago Stev. 591. T. apula Stev., ^. versicolor (Willd.). — Montes de Setúbal! CCCII. Bartsia L. 592. B. áspera (Brot.) Lge. — Commum nos montes! serras de S. Luiz e d'Arrabida ! CCCIII. Odontites Hall. 593. O. tenitifolia G. Don. — Terrenos arenosos, entre Setiibal e Pal- mella! charnecas! areaes de S. Paulo! 59i. O. hispânica Bss. et Ueul. — Montes de Setúbal! onde é vulgar. Fam. .j9. Orobancliaceae CCGIV. Orobanche L. 595. O. rubens Wallr. ? — Parasita, sobre as raizes de algumas Papiliona- ceas, Setúbal ! 596. O. . . . s[).? — Montes de Setúbal! Parasita, sobre as raizes da Ge- nlsla (riacanlhns Hiot. 597. O. minor Sutt. — Collegio de S. Francisco! arredores de Setúbal! 236 CCCY. Phelipaea Tourii. 598. Plt. coenilea C. A. Mey. — Collcpio de S. Francisco! serra de S. Luiz! serra d'ArriiI)iiia : entre Oiilâo e o 1'orliiilio! 599. Pb. Lusilíinira Tciurii. — Terrenos panl.inosos. junto As m;irinlias! Siintii Ciitlnirina, nus iiiorgcns do Sado (Andrieux Ij. Fam. (io. Lentibulariaceae CCCVI. Utriculaiia L. 600. U. exoleta IJss. — Pântanos de l'ontes ! CCCVll. Piuguicula l\iiirii. 601. /'. Liisilanica L. — Terrenos relvosos Iniinidos, nas margens do Sado: Motrena ! Fam. (il. Priínulaceae CCr.VllI. Lysimachia L. 602. L. vuUjaris L. — Panlanos e arrozaes de Pontes e Algeruz! (^CCIX. Asterolinum 603. .-1. stellalum lIlTgg. Lk. — Vulgar nos terrenos pedregosos dos ar- redores de Setúbal! serra dWrrabida: alto da serra! CCCX. Anagallis Tonrn. 60i. A. lenella L. — Terrenos |iaiilaiios()s, junto As mariídias da praia! Pontes e Algeru/. ! 605. .1. arvensis L. — Comnnim nos campos ile Setúbal I Pontes! Ohs. — A forma de llores azues [A. cocmlca Lam.) é muito mais vulgar que a outra (.1. fihoenirea I-am.). 606. A. liiiifvlia L., '^. atigusli folia \\r\\\. — Charnecas de Selubal ! serra d'Arrabida (iMoller). 237 CCCX!. Samolus I.. 607. S. Valerandi L. — Qiiiiilii de niiiriidiís! serra (l'Arnibi(lii : Porlinlio (Moller), serni ilc l'iiliiiellii : Viille dos Barris (I)av.). Kaiu. (iá. Gentianaceae CCCXll. Chlora L. 608. Ch. perfoliala L. — Corniniim nos arredores de Setúbal! serra de S. Luiz! serra da IJasra ! (Barros e Cunha). CCCXIII. Cicendia Adaiis. 609. C. jiUformh (L.) DelarI). — Kiilre o valle d"A!melào e a Q"'"!'' ''e Moura! cliariiecas, eulre Setúbal e Aguas de Moura! (Welw.). CCGXIV. Erythraea Ron. 610. E. marítima (L) P. — Base da serra de S. Luiz! charnecas de Se- túbal! Silha Velha (l)av.). 611. E. spicala (L.) P. — iSeira da estrada (rAzcitào'! declives da serra d'Arrabida (^^'el\^.;, valle d'Aluielào (líav.), Quinta da Com- menda ! (Dav.), terrenos húmidos, junto ás marinhas! 612. E. ptílchella Ilorn. — Vuljjar nos montes e arredores de Setúbal ! serra d'Arrabi(la (di'. Naiorado). 613. E. Cenlaurium (L.) Pers. — Nulgar nos arredores de Setúbal, prin- cipalmente nos montes ! Fani. G:!. Apocynaceae Cr.CXV. Vinca L. 614. V. media llílpg. et Lk. — Collegio de S. Francisco! arredores de Setúbal! CCCXVL Nerium L. 615. N. Oleander L. — Collegio de S. Francisco! cultiv. e subesp.! 238 F;iiii. ti'i. Asclepiadaoeae CCCWIl. Gomphocarpus H. Hi-. 616. (i. fnilicosus (L.) H. Br. — Biise (l;i serr.i ilc S. Luiz (C. Torrend). Fam. (j."). Oleaceae CCCXVlll. Olea loiírn. 617. O. Eurnj),if(t L., a. Oleaster DC. — Solubal ! p. sativít DC. — Cullivadu! CCCXIX. Phillyrea Toiírn. 618. Pli. latifulia L. — Serras da Ha.sca e d'Arral)ida! 619. Ph. media L. — Serra d'Arral)ida! 620. /'/i. uniptsiifoliit L. — Arrcdoifs úv Sctiihal ! serras da Rasca e d'Ai rábida! montes da Conuiierida ! Obs. — Nos montes da Comnienda e na serra da Hasca encontrei uma forma de folhas serrado-incisas. Fam. e L., [i. hilifolium l.iim. — Setúbal: heira dos caminhos! 626. /:'. dilalalum Lam. — Vulgar nos montes! 239 (".CCWil. Torilis Spíeng. 627. T. nodosa Gíírlii. — Campos; Cdiumiim nos arredores de Setúbal! f)28. '/'. Iictrropliylla Guss. — Serra d'Arral)ida: prox. ao Convento! G2S). T. infcsíu llollm., 3. ncyhrln Lge. -Vulgar nos arredores de Se- lid)al ! serra da llasea (Dav.). CCCXXill. Orlaya Ilolfm. G30. O. maritima Koch. — Serra d'Arraljida: areias marilimas do I'or- titdio e da Lapa! (Welw.). CCGXXIV. Daucus L. 631. /). sclifolius Desf. — Serra da Uasca : beira da estrada d'Oiilào! (Dav.), serra d'Arrabida : Cabeço de iMilregos (Hllgg. Lk., Brot., Welw., Dav.). 632. D. criíiilus Desf. — Frequente nos montes de Selub.il! serra d'Ar- rabida: Kl Cármen (Dnv.). 633. D. Carola L. — Vulgar nos arredores de Setúbal! Palmella (Dav.). 634. D. ma.rimus Desf. — Ouinia da Commenda (MoUer). 635. D. muricatus L. — Campos à beira da estrada d'Azeitão! Albar- quei ! CCCXXV. Margotia Bss. 636. M. gummifera (Desf.) Lge. — Collegio de S. Francisco! montes de Setúbal! Cecidias da Lasioplern ihapsiae? Kiefí. CCCXXVI. Thapsia L. 637. Th. villnsa L., a. dissecln Bss. — Setúbal (C. Machado). 638. Ih. minar liffgg. Lk. — Collegio de S. Francisco! montes de Se- túbal! Quinta da Commenda (Moller). CCCXXVn. Capnophyllum Giirtn. 639. C. peregrinum (L.) Lge. — Campos, junto às marinhas da praia! 2i0 CCCXXVIII. Ferula Tuiirii. I.. (i4(). 7". coniviutils L. — Serni dArniljiclii: Poitinlio (Welw., Moller). CCCXXIX. Crithmum I,. Gil. C. 111(11 iliiintm L. — Cuinmuin nas roclias marilimas: Albanjuel! Commciida! Oulão! serra d'Arrul)ida ! (WeKv.). CCCXXX. Oenanthe I.. (112. Oe. l.ucheualit (im. — l'.iiil,inos de l'oiiles! 643. Oe. crocata L. — Collefjio de S. Francisco! CCCXXXI. Foeniculum .\dans. 644. F. jiijitrdinn DC. — I\Ioiites de Setúbal! CCCXXXIl. Magydaris 6i.'i. .)/. I\iiiariflu) (Welw.), serra de S. Luiz fUav.), Quinta da Comineiida (Moller). CCCXXXV. Scandix L. 652. Sc. Pecten Veneris L. — Fie(|uotil(' nos montes e campos de Setú- bal ! serra d'Arrabi(la ! CCCXXXVI. Conopodium Kocb 653. C. (ífiiitdaíiini Kocli — Serra d'Airai)ida: Formosinho (Oav.). 654. C. aijiillifulium Hss. — línlre Selubal e Azeitão! Vargem! CCCXXXVII. Ammi Tonrn. 655. A. Vistiagn L.iin. — Coiiegio de S. Francisco! Quinta d'AImelâo! campos, etilre Setúbal c. Azeitão! CCCXXXVIII. Ptychotis Koch G.^jO. /'/. (iwnxiiths Koch — Base da serra de S. Luiz! CCCXXXIX. Carum L. 657. C. vertkillalitm (L.) Koch — Serra d'Arrabida (Welw.). CCCXL Apium L. 658. A. (jraveoteiis L. — Quinta d'AlmcIâo! terrenos húmidos na baixa, entre Selubal e Azeilào! serra d'Arrabida (Dav.), serra de S. Luiz: FV. Saxifraga 664. S. (jranulala L. — Frequente na serra d'Arrabida! Faiii. 70. Cactaceae CCCXLVI. Opuutia 665. O. rulgaris ]\Iill. — Frequente nos arredores de Setúbal! Fam. 71. Ficoidaceae CCCXLVll. Mesembryanthemum 666. M. nodifloium L. — .Mariídias de Setúbal! 667. 31. crystdllinum L. — .Margens do Sado! Commenda! (subespont.). 243 F;iiii. 7^2. Crassulaceae CCCXLVm. Umbilicus DC. 668. U. pendulimis (L.) DC. — \'iilg;ir nos arredores de Sctiihnl! Obs. — É Ireciuetile encoiilrar-se a zoocecidia do Nanopliyes Du- riitci Imc. (Coleopt.). 669. il. Iiisjiidiis {}(]. — Oiiiiita da Conimeiída ! vu!f;ar nos rochedos de Oiitão c da serra dArrabida, ,') heira tnar! (■,C(;\LI\. Sempervivum li. 670. .S\ arboreum L. — Setuhal: muros velhos, junto á Fonte Nova! serra de Palniella: rochedos de baixo do Castello! serra d'Arrabida: Convénio! CCCL. Sedum L. 671. S. allissimiim Poir. — Vulgar nos montes de Setúbal! serras de S. Luiz e d'.Arrabida ! 672. S. elegans Lge. — Serra de S. Luiz! 673. 5. alhvm L. — Arredores de Setúbal! serra de S. Luiz! 674. S. lubens L. — Montes de Setúbal! CCCLL Tillaea Mich. 675. T. muscosa L. — Arrábida: vulie de Pixaleiros. Fam. 73. Paronychiaceae GCCIJl. Corrigida L. 676. C. lillomiis L. — Vulgar. 677. C. telephii folia Pour. — Charnecas de Setúbal (C. Torrend!). CCCLIIL Heruiaria Tõurn. 678. //. cinerea DC? — Campos arenosos, entre Setúbal e Palmella! •2 li CLCI.IV. Illecebrum I,. 679. /. verticillaluin L. — Terrenos nronosns Iiimiidos, nns rliariicras ! CCCLV. Chaetonychia Willk. 680. r/i. cyvwsa Wk. — Vulgar nos terrenos arenosos de Setúbal! CCCI.Vl. Paronychia Tourn. 681. P. echincila Lam. — Charnecas de Setúbal! 682. P. artjcntia Lam. — Viiljirar nos tei reiíns arenosos dos arredores de Setúbal! CCCLYll. Loeniugia L. 683. /.. hispânica L. — Terrenos arenosos, entre Setiilinl e Palniella ! 684. L. micranlha líss. — Terrenos arenosos de Setulial! CCCLVIIl. Polycarpon L. 685. /'. teírajiliylliim L., jí. aisinoides Gren. — ^'ulgar! CCCLIX. Spergula I.. 686. Sp. arvensis L., 3- rulgaris Kocb — Conimuin nos terrenos are- nosos de Setúbal ! CCCLX. Spergularia Pers. 087. Sp. riibnt Pers., a. rnmpesliis. — .Montes de Seliihiil! y. limijijies I^j;e. — Terrenos areimsos de Setiibal! 688. Sp. purpúrea Pers. — Setúbal! 689. Sp. meilia Pers. — Vulgar nas mariídias! 690. Sp. rupeslris Leb., 3- australis (1. Samp. — Margens do Sado: Nossa Senhora da Graça ! 24S K;im. "i. Portulacaceae CCCLXI. Portulaca L. 691. P. olcraccu L. — Collogio de S. Fraiicisro ! campos de Seliibal! Fam. 7ri. Lythraceae CCCl.XII. Lythrum L. 692. L. Salicdiia L. — Communi A l)eira dos regatos: Commenda, valle tie Pixaleiíos, ctc. ! pântanos de Pontes! Ods. — Nos panlaiios de l'ontes encontrei sobre esta planta algu- mas cecidias devidas í\ Penisia salicariae KieR. (I)i()ter.). 693. /.. aciilanguliim Lag. — Bastante commum nos sítios luimidos: valle da Kasca ! beira da estrada de Azeitão! valle de Pixaleiros! Obs. — No valle da Hasca e nas margens da estrada d'Azeitao, observei vários exemplares com engrossamentos do caide e dos ramos, devidos, creio, ao Nanophycs liemisphaericus 01. (Co- leopl.), já observado no A. hyssopifolia L. 694. L. hyssnpifulia L. — Baixa, entre Setiibal e Azeitão: Vargem! CCCLXIII. Peplis L. 695. P. erecta Keq. — Charnecas de Setúbal, nos sitios inundados durante o inverno ! Fam. 7G. Onagrariaceae CCCLXIV. Oenothera L. 696. O. biennis L.?- — ^ Baixa de Palmella (J. Andrieux!). CCCLXV, Epilobium L. 697. E. hirsiUum L. — Valle, entre as serras de Palmella e de S. Luiz (C. Torrend !). 698. E. mollissimuin Welw.; E. parvi/lorum Sch., var. mollissimum Lé- veil. [Le Monde des PlatU., vol. III, 1894, p. 87); E. parvi- 2i6 jUiruDi S(Ii., r. Iiisiliininnn G. S;iin|i. f.-l;i»i. -.Sc. .\al., vul. VI, 18l»y, Porlo;.— Hiiixiis (l'Ainil)i(lii ^\>i'l\v.), (locfilidade liís- sicíi), baixa, cnire Selubnl e AxeilTio: Varfjoin ! \iillc, enlre ns serras de Palmcll;! c de S. Luiz (C. Torrcnd !). Fam. 77. Myrtaceae CCCIAVI. Myrtus L. 699. M. coinnniiiis L. — Montes de Scliibal e da Cointiiciidii ! valle da Uasni ! CCCIAVII. Eucalyptus I/lIciil. 700. /í. (jlobulm Lnb. — .Muito cultivado nos arredores de Setub^il ! Fam. 78. Granataceae CCCLXVIII. Púnica Tourn. 701. /'. CranaUim L. — Cultivado! Fam. 7!). Rosaceae CCCLXIX. Riibus L. 702. R. dlscolor W. et N. — Muito vulgar tios arredores e montes de Setúbal! serras da l{asia e d'.\rr.d)ida ! (.Moller . P^spccic muito |)ol\m(it'|i!ia. Ct.CI.XX. Geum I.. 703. (i. silvalicum Pour. — Commum na serra da Rasca! serra d'Arra- bida! (Dav.), serra de S. Luiz (\>'el\v.). CCCLXXI. Potentilla L. 701. /*. (v/*íflfi.s- L. — Collegio de S. Francisco! Quinta de Moura! serra de S. Luiz! 2i7 7()'i. /'. Toniiniíilla Sihtli. — l'iiii(nii()s de l'alba(las, o U. densus não se mostra em nenbuma parte. Principia a encontrar-se nos mon- tes arborisaJos da Commenda, onde por sua vez vai o U. Willliommii escaceando, até desapparecer. l)'aqui em deante reina quasi exclusivamente (entre as espécies d'esle género) o LI. dexsus, até ao alto da serra d'Arrabida, onde forma apenas moitas baixas e pequenas, descendo pela encosta septentrional da serra, até que, chegando ao valle de Pixaleiros, cede outra vez o logar ao U. WiUkomiuii. 799. f/'. Jussiaei Wbb. — Piídiaes entre Setúbal e Palmella! 800. V. baeticus Bss. — Collegio de S. Francisco! beira da estrada de Aguas de Moura, prox. a Pontes! 801. U. Millkommii \Vbb. — Vulgar nos montes e charnecas de Setúbal! 802. U. ]\'ehi'itschiaims Plancli. — Arredores de Setúbal! prox. de .Azei- tão (.Moller). 803. L\ argenleus Lge. — Serra d'Arrabida: Formosinho (Moller). Obs. — Não é fácil o estudo d'este género, que eslà represen- tado em Portugal e nos arredores de Setúbal por um bom numero de espécies, entre as quaes algumas criticas, que exi- giriam numerosas e aturadas observações. A maior parte das espécies mencionadas foram determinadas no Jardim Botânico da Universidade de Coimbra, pelo sr. dr. Mariz. 254 (;DI. Argyrolobium Kckl. 80'f. A. anjeníeum^ L.) \Mi. — Moiilus do Sclubal! serra (]'Arrubida! (NVelw., Moller), Calliariz, Commenda (^iMollei). cnil. Lupimis I.. 805. L. hirsHtus L. — Arredores de Seluljal! 806. L. anguslifolius L. — Campos de ScliiLral! 807. L. luteus L. — Campos, na base da serra de S. Luiz! (parece siib- espoiílaneo). Fam. 81. Caesalpiniaceae CUUl. Cereis L. 808. C. siliquasinim L. — Collegio de S. Francisco! cultiv. CDIV. Gleditschia L. 809. G. Iriacanllios L. — Quinta de Moura! culti\. CDV. Ceratonia L. 810. C. siltqua L. — Subespnnt., frequeiile nos arredores de Setúbal! Commenda! Portinho! Fam. S-2. Mimosaceae Varias es|tcci('s culli\adas nos arredores de Seliibal, como plantas de ornamento. ' O nome esperifico d'esta planta forma com o do género uma tnulologia deplorá- vel. Seria bem preferível adoptar o nome tienerico de Chasiimne E. Mey, (•(inin fez Boissier, ou entãe, seguindo o exemitio d(! lieiclieuliaeli i/ro». XXII. l. III. f. II), ado- ptar o nome especifico de A. Linncaiuim, pruiiosti) por Walpers (l.iiitifn XIII, p. o08). 2:j5 l';iiii. Slí. Terebinthaceae CDVl. Schinus L. 811. S. molle L. — Cultivado, Collegio de S. Francisco! estrada de Pal- mella ! CDVII. Pistacia L. 812. P. Lenliscus L. — IMuito viilfíar nos montes c nas sebes dos arredo- res de Setúbal! serras d'Arrabida, da Kasca e de S. Luiz! Obs. — É frequente a cecidia do l'<'mphi'illk., Hol. da Soe. íhol., XVIII, p. 140). 8-27. E. Imetiia Bss. - - Cliariieras de Seliibal! beira da estrada de Pal- iiu-lla! 828. K. tfiracina L., p. lat! folia Bss. — Estrada de Oiilào, ao saliir de Setúbal! Kslacào da Saiidc (Welw.). 829. £■. Nlaiccnsis Ali. — .Muito espalliada pelos inoules de Setúbal e da Cotnmeiída! serras da Rasca, d'Arrabida e de S. Luiz! Ons. — f; rommiim nos montes de Setúbal uma cecidia floral, (le\ida a um (li|)tero: Dasiiiicitra rajisulae Kiell'. 830. II. I'aralias L. — Areias maritimas, entre a Quinta da Commenda e Oiilào! 831. E. cliaracias L. — Commuin nos montes de Setúbal! serras de S. Luiz e d'Arrabida! ÇDXl. Crozophora Neck. 832. r. lincloria A. de Juss. — Quinta da Hasca! vertente sul d'Arra- bida (l)av.). Vargem (Uav.), Quinta da Commenda (l)av.). (;D\II. Mercm-ialis Tonrn. 833. M. anima L.. a. (jciiuiiia J. ÍMuil. — Collegio de S. Francisco! com- muin nos arndiires de Setúbal ! p. ambígua .1. Miill. — Arredores de Setúbal! CDXllI. Ricinus L. 834. 7?. commuiiis L. — Cultivado nos arredores de Setúbal! subespont. na La|)a, entre Outão e o l'orlinbo! Fam. 87. Buxaceae CDXIV. Buxus Tourn. 83o. B. sempenirens L. — Cultiv. e subespont.: conventos de S. Paulo! Quinta dAlmelão! serra d'Arrabida : Convento! 17 XIX 238 Fam. 88. Empetraceae CD.W. Corema Dmi 836. C. álbum (L.) Don — .M.irgeiís do Sado! terroiios arenosos de Se- lubal! (Dav.). Fam. 8!). Rutaceae CDXVI. Ruta Toiírn. 837. T{. monfaiia Chis. — Serra de S. Luiz I convénios de S. Paulo! 838. li. hiar tensa ])('.. — Montes de Si'tMl);iI! sen;! d-Armljida, Com- nieiida (l)av.j. 83!). /í. atxjuslifolia Pers., 3- allciiiialn V. Cdul. — Montes de Setúbal! raiii. 00. Zygophyllaceae CDXVII. Tribulus Tcmiii. 840. 7'. Imcslris L. — Quinta de IJarradas! Fam. 'Jl. Oxalidaceae CDXVIIl. Oxalis I.. 841. O. ccniuíi Thuidi. — .Muilo \ul;;ar nos arredores de .Setúbal! 842. O. corniculiiía I.. — Quinta de Bar.radas! Nossa Senhora da Graça ! Fam. 9:2. Geraniaceae CDXIX. Geranium l/lleril. 843. (i. tnolle L. — Campos, caniirdios dos arredores dt; Setúbal ! 844. G. ilisserliiin L — Coilefiio de S. Francisco! montes de Setúbal! 84o. G. rolmi(lif(iliiiiii L. Montes e ai redores de Setúbal! Milgar. lg.- ' 2S9 CDXX. Erodium L'IIeiit. 847. E. ciculdiiiiiii L'll(!iit. — Viilfiar! 8'i8. /s. Salztiiiiiiiii Del. — Terrenos iirenosos de Seliihal! 840. /i. moschaliiin L'llcril. — Viilfiar! 850. E. mahiroides \\\\\i\. — IJnslMtile coiiiiiimn nos caiDpos de Seluball 831. E. ISiiInjs IJert. — Quitila de Hai radas! eli.iriiecas de Seliihal ! Pal- iiiella (l)av.). Fam. f).']. Linaceae CDXXI. Radiola Gm. 852. R. liudidcs Gin. — Frequente nas charnecas de Setúbal! CDXXII. Linum L. 853. /.. slricliim, '.:. cymosum Gr. Godr. — IVlontes de Setubal! serra d'Arrabi(la (Moller). y. axillare Gr. Godr. — Collegio de S. Francisco! montes de Setubal ! 854. /.. ijnlllrum L. — Terrenos pedregosos, entre Setubal e Palmella ! charnecas, nas marpens do Sado! 855. L. leuiie Desf. — Valle d'AlmeIão! montes de Setúbal! serra d'Ar- rabida [lÁ.]. 856. L. setaceum Brot. — Montes de Setubal e da Commenda! serra d'Arrabida (Valorado, Moller\ Quinta da Commenda (Mol- ler). 857. L. mKjnsiifoIkim Iluds. — Terrenos relvosos, entre Setúbal e Pal- mella ! Setubal (Dav.). Fani. 94. Polygalaceae CDXXllI. Polygala Tourn. 858. /'. monspeliaca L. — Collegio de S. Francisco! montes de Setubal! serra d'Arrabida (Welw.). 859. P. vulf/aris L., oí. lypica. — Frequente nos montes e charnecas de Setubal! ■i()0 Fam. íi.j. Aceraceae CDXXIV. Acer Toiírn. 860. A. campestre L. — Serrn (l'Arriibi(la (Brot.). Ons. — Ihnidó muilo da existência actual desta espécie na serra d'Arral)ida. 861. A. nionspessuhittiim L., 3- divergens P. Codt. — Vertente norte da serra dWrrahida, no fiiiido da malta da Vodídla ! (I)av.). Kam. 96. Fraxiuaceae CDXXV. Fraxinus L. 862. F. anguslifolia Vahl. — CoUegio de S. Francisco! Ous. — Nas fiillias cria-se a cecidia da Perrisia acrophyla Winn. (niptcr.) (• (Io lu-lojilnjes fia.ritil (\al.). Faiii. 97. Ampelidaceae rnxxvi. vitis l. 863. y. vinifera L". — Xiinicrosas \aiicdadt'S culti>adas! Fam. 08. Meliaceae CDXXVll. Melia L. 864. M. Azedarach L. — Collcpio de S. Francisco! Iam. 9!). Aurantiaceae CDXXVIII. Citrus L. 865. r. Auraiilimn Hisso. — Sào bem conhecidos os laranjaes de Se- túbal. 866. C. í.lmunum Hisso. — Setúbal! 261 Fani. I0(». Malvaceae CDXXIX. Malva L. 867. M. hispânica L. — IMiirgeiís do Sndo! serra de S. Luiz! serra d'Ar- rahida (Moller). 868. M. Nicdcnisis Ali. — Montes de Setúbal ! fref|ueiitemeiile invadida pela Puccinia Malvacearum Mout. CDXXX. Lavatara L. 869. L. crelica L. — Collepio de S. Francisco! montes de Setúbal! 870. L. Olbia {.., ^. liispida (ír. Godr. — Hase da serra de 1'almella! valle de l'ixaleiros! Commenda (Moller), serra d'Arrabida (Welw.). 871. L. Irimeslris L., «. genuina. — Montes de Setúbal! serra de S. Luiz (l)av.), serras d'Arrabida e da Hasca (Moller), do Calhariz a El Cármen (l)av.). |3. pseudo-lrimeslris (Kouy). — Serra d'Arrabida, Calhariz (Uav.). Fain. lUL Hypericaceae CDXXXL Hypericum L. 872. H. lelrapleriim Tr., p. rinJiiUitiim (Schousb). — Terrenos pantano- sos, re{;ato? e arrozaes de Fontes e de Algeruz! 873. H. linarifolium Vabl. — Charnecas, prox. a Algeruz! 874. //. perfiiUalum L. — Montes de Setúbal! serra d'Arrabida (Dav.). 875. H. perfuraliim L., fe. angustifolium Gaud. — Frequente nos arredo- res de Setúbal! 876. //. pukhrum L.? — .>largens do Sado! Obs. — F"icou-me muito duvidosa a determinaçSo d*esta planta. 877. //. lumentosnm L. — F>equente nos montes de Setúbal! Palmella (Welw.^ Obs. — Não é rara nos montes de Setiibal a cecidia da Cecido- mya Giardiana KiefF, parasita d'esta planta e de varias outras espécies do mesmo género. 878. H. Elodes L. — Pântanos e arrozaes de Pontes e Algeruz! 262 Fam. 10-1. Tamai-icaceae CDXXXll. Tamarix I.. 879. 7'. africana Poir. — Commenda, Rasca, nas margens ilo Sado! Fam. Iu:í. Caryophyllaceae CDXWlil. Sagina L. 880. .S'. apeíala L. — Collegio de S. Francisco! montes de Setúbal! CDXXXIV. Stellaria L. 881. St. media (L.) Viil. — Muito vulgni nos arredores de Setúbal! serra d'Arrnbi(la ! Ohs. — Fxtremamciite |K)lunur|»lui. Nos montes de Setúbal en- contrei cxem|)larcs de caule inteiramente glabro. .lunto ao convento d'Arrnl)i(l,i coliii outros de ilores todas a|)etalas com todas as foliias pecioladas. CDXXXV. Arenaria L. 882. A. coiiimbriccmis Brot. — Alio da serra d'.\rrabida ! (l)av.}. CDXXXVI. Moenchia Klirli. 883. M. erecta (L.) FI. \Vcll. — Base da serra de S. Luiz! CDXXXVII. Cerastium L. 884. C. viscosiim L. — Nulgar nos arredores de Selub;il! GDXXXVIII. Agrostemma L. 885. A. Gilhago L. — Searas á beira do Sado! 263 CDXWIX. Melandryum Híilil. 886. M. praiense Rolil. — Sebes, monles de Setúbal ! CDXI.. Eudianthe Hclib. 887. li. lacla Ucbb. — TeiiTiios relvosos liumidos, iiiis proximidades das iiiiiriíiliiis, Wotreiía ! CDXLl. Silene L. 888. S. gallica L. — Frequente nos arredores de Setúbal ! 889. .S'. noclurna L., p. bracbypeluíu Kob. (?). — Heira da estrada de Pulmella, prox. a Hrancanes! 890. S. hirsuta Lag., y. hirta Wk. — Vulgar nos terrenos arenosos de Setúbal! 891. S. dlsticha Willd. — Montes de Setúbal: Revoredo! (rara). 892. S. colorata Poir., y- canescens Sag. — Margens do Sado! (Welw.). 893. S. Nicaeensis Ali. — Areias do Sado! 89 i. S. fuscata lÁ., ap. Brot. — Quinta da Commenda ! praia da Rasca! 895. .S'. rubella L. — 0"'"l" ''" Commenda! 896. i\ Portensis L. — Commum nos terrenos arenosos de Setúbal! 897. S. muscipula L. — Campos ao pé da serra de S. Luiz, prox. a Se- túbal! 898. S. Itálica P. — Collegio de S. Francisco! 899. .S". iujiata Sm. — Vulgar nos arredores de Setúbal! Quinta da Com- menda (Dav.). CDXLll. Vaccaria Dod. 900. V. riih/aris llost. — Cam|)os: vargem da Muda, entre Setúbal e Azeitão (C. Torrend!). CDXLIII. Dianthus L. 901. D. prolifer L. — Montes de Setúbal! base da serra de S. Luiz! 902. D. Uroleri Rss. Reut. — Commum nos monles de Selubal! 903. D. Gallicus P. Sjn., p. lusiíanus Nym. — Setúbal (Sjògr.). 264 CDXLIV. Velezia L. 901. r. riyida L. — Base da serra de S. Luiz! Fam. Iiií. Frankeniaceae CDXLV. Frankenia I.. 90o. F. pulverulenld L. — Moriíilias, enire os montes de sal! 906. F. hirsuta L., a. laevis (L.) Hss. — Proximiilndes dns marinlias! Fam. KKi. Violaceae CUXI.VI. Viola Tijiini. 907. V. odorala L. — Estrada de Palmella, prox. h Quinta dos Cyprcsles! 908. V. aUxi líess. — Beira da estrada de Palmella, prox. á Quinta de Barradas! 909. V. stlmlku Fries., 3. macrantha Walir. — Sena d'Arral)ida (Welw.). 910. V. lancifolia Tliore. — Serra d'.-\rral)i(la (Welw.). Fam. IU(). Droseraceae CnXLVlI. Drosophyllum Li<. 911. D. lusitanicum Lk. — Commum nas cliarnecas entre Selubal e Aguas de Moura! junto a Azeilflo (Welw.;. Fam. 107. Cistaceae CDXLVIII. Cistus Tourn. (ex p.) 912. C. albidiis L. — Montes de Setúbal! serras d'Arral)ida e de S. Luii (l)av.). 913. C. crispus L. — .Montes de Setúbal! serra d"Arrabida (I)av.). 914. r. vuiiíspi-lieusis ].., a. rul(j(iris e (b. miiior (\\'k.), commum nos montes de Sctidial! serras da Uasca, d'Arrabida c de S. Luiz! 915. C. hlrsulits Lam. — Charnecas, prox. a Algeroz! 26 c 91G. C. salviaefolius L. — Cdllcfíio de S. rriíneisco! montes de Seluljnl! conventos de S. Paulo! serra (l'Airal)i(la (\>'el\v., l)av.). 917. ('. populifolius L., h. lasiocdlyx \\k. — Serra d'Arrabida, rnrissima (\>'el)l)., Welw.). 918. r. ladaiiifcnis L., a. ijenuiuns e 3- niaciihitus Diin. — Abunda nos montes da C.ommenda e d'Almelào, charnecas d(; Setiibal, ele! 919. C. ulbidox dispus Lor. et Harr. — Serra d'Airal)ida, Var^^em (Mol- ler, Dav.). 920. C. crispoxalbiítus Lor. et Harr. — Serra d'Arrabida (Welw., Dav.). 921. C. monspdiensixsalviaefollus Lor. et Harr. — -Serra d'Arrabida (Dav.). CDXLIX. Halimium (Uun.) Wk. 922. H. umhcllalum (L.) Spacli. — Serra d'Arrabida (Tourn.), Setúbal (Tourn.. llllnp. et Lk.). 923. H. Lihanolis (L.) Lge. — Vulfjar nas charnecas! valle de Pixaleiros, Palmella, serra d'Arral)ida (Dav.), serra de S. Luiz! Obs. — Sobre esta espécie descobriu o meu amigo, sr. Josepli Andrieux, a cecidia d'uma espécie nova do género Perrisia (Dipter.; : P. Anihivnxi S. Tav. 924. H. ocymoides (Lam.) \^ k. et I^ge. — Charnecas de Setúbal! Al- melâo! 925. H. eriocephalum Wk. — (Juinta de IMoura ! valie de Pixaleiros (Welw., Moller), serra d'Arrabida (Dav.), charnecas! 926. //. haUmifulium (L.) Wk. — Muito abundante nas charnecas! 927. //. ocymoidixhaUmifolium Dav. — Serra d'Arrebida (Welw.). CDL. Tuberaria (Spach) Wk. 928. T. vulgaris Wk., a. genuína. — Serra d'Arrabida (Tourn.), A/.eilào, Calbariz (Welw.). y. sn/fruticosa Wk. — Azeitão (Welw.). 929. T. variabilis Wk. — Vulgar! CDLI. Helianthemmn (Tuurii.) Wk. 930. //. ledifolinm [L.) Wk. — Collinas, prox. a Setúbal e Palmella, raro (^^■elw.). 931. H. iitíermediuin Tliib. — Entre Setúbal e Palmella, raro (Welw.). 266 9."}2. //. ylauium IJss., 3- freclinn Wl^. —V'n\. Tourii., cf. A|)[ien(lice. 933. //. hirlum IV-is., [i. crccliim \\k. Fid. Idurn., cf. A|i(i('iidice. 934. //. marifulium (Cnv.) Gr. tjodr., i. genulniim. — Commiim no alio da serra (r.\rial)ida ! ("(niM-iito \>'el\v.). CDLU. Fumana Spach. 935. F. glutinosa I..) Hss., a. grtviiiKt \\\\. — Serra d'Arral)ida, entre o 1'ojliidio e Oulão ! Cabeí.o de .Milre{;os, serra da Kasca (Welw., Dav.). 936. F. laevipes (I,.) Spach. — Coinnuiin nos nionles de Setúbal! serras d'ArraLida e de S. Luiz! Fam. 108. Capparidaceae CDLlll. Cleome L. 937. 67. violácea L. — Terrenos pedregosos, vinhas, enire Setúbal e Al- Fam. 10!). Cruciferae CDLIV. Raphanus L. geruz ! 938. R. sadvus L. — Diversas variedades culli\adas, e às vezes sub- espontaneas. 939. ]{. Hdiihunislrum L. — Cam|)i)S, commuin! 9 iO. R. microcarpus Lge. — Setúbal (Dav.). CUl.V. Rapislrum Desv. 941. R. rugosum (L.) Ali. — Collegio de S. Francisco! campos de Se- tui)Mll Ji. glaOrum llorl. — Collegio de S. Francisco! CDLVl. Cakile Toiírií. 942. C. marillma (L.) Scop. — .Margens du Sado! ,_i\loller). 267 CDLVII. Biscutella L. 9 i3. B. laevigata L., p. dmlala (Ir. (lodr. — Arredores de Selubal ! serra d'Arrabida! Azeitão (Moller). CDLVllI. Iberis L. 944. /. r.anrxiana Ali.? — Serra d'Arrabida (Webb.). 945. /. Welwilschii l^sí,. Reut. — Cbariiecas, comimini ! CDLIX. Teesdalia R. Rr. 94G. /'. Lepidium DC. — Terrenos arenosos, nas margens do Sado! CDLX. Hutchinsia R. Rr. 947. H. petraea (L.) R. Rr., p. (jranatensis Amo. — Commiim na serra d'Arrabida! CDLXI. Thlaspi L. 948. Th. perfoliatum L. — Serra de S. Luiz! serra d'Arrabida! (Dav.). CDLXn. Capsella Vent. 949. C. Bursa pastoris (L.) Mncb. — Campos e caminbos! serra d'Arra- bida! CDLXIII. lonopsidium Rch. 950. /. acmile Rchb. — Areias do Sado! eiilre Nossa Senbora da Graça e Santa Catharina! Setúbal (Dav.). CDLXIV. Lepidium L. 951. L. graminifolium L. — Setúbal? (Welw.). CDLXV. Malcolmia R. Br. 952. M. luiorea (L.) R. Rr., p. alyssoides Bss. — Margens do Sado! 268 CDLXVI. Sisymbrium L. 953. S. officinale (L.) Scop. — Serra d'Arrabi(lu (RloIIer). CDLXVII. Matthiola R. Br. 954. M. hislis L. — Serra d'Arrabi(la, sobre tudo desde o Porlinho olé Oulào! (Welw.). CULXMll. Nasturtium l\. Ur. 935. A', ofjicinale \\. Br. — Vargem, erilre Setúbal e Azeitão! CDLXIX. Arabis 1.. 956. Á. hirmila Scop. — Collepio de S. Francisco! 957. ,1. murnlis Hcrl. — ('.iimiadns das serras de S. Luiz e (l'Arrabida: Fonnosiidui (W elw., Dav.). CDLXX. Cardamine L. 958. C. hirsuta L. (forma glabresceiís], — Quinta de Barradas! arredores de Setúbal ! CDLXXI. Alyssiim I.. 959. A. campestre L. — Campos, cainiidios de Sclubal! CDIAXII. Lobularia Desv. 960. L. tnariíiiiui (L.) Desv. — Coinmutii nas marpcns do Sado! serras d'Arrabida, de S. Luiz e de 1'ahiiella ! (Moller). CDLXXIII. Brassica L. 961 . 11. sabuhiriíi Brol. — Campos arenosos de Setúbal! Palmclla (Welw., Dav.). 962. II. i\(í/)(« L. — Cultivada. 269 963. n. (ileiacen I-. — Numerosas varicdiíilfs cullivadns. 964. B. niyra Kocli — Arredores de Setúbal! CDLXXIV. Enicastrum Spenn. 965. E. oblusangtilum (Lois.) lUlib. — Serra d'Arrabida (VVelw.). CULXXY. Diplotaxis UC. 966. D. viminea (L.) DC. — Campos, junto á estrada (VAzeitao (Torrend). 967. D. calholica (L.) DC. — Campos arenosos d(! Setúbal! 968. D. Ikmdieri DC. — Fid. lourn., cf. Appendice. Fam. I IO. Papaveraceae CDLXXVI. Papaver Toiírn. 969. /*. Ithoeas L., a. gemiinum. — Campos de Setúbal! 970. /'. dubiiim L. — Montes de Selul)al! serra de Palmella (Dav.). 971. P. sotnniferum L. — Collepio de S. Franciscol i^íipin.is alguns exem- plares; sem duvida subespoiítanea). 972. P. hybridum L. — Collegio de S. Francisco! CULXXVII. Glaucium Toiírií. 973. G. lutcum Scop. — Frequente nas margens do Sado, desde Setúbal até Oiitào! (var. a. vesliíum Lge.). CDLXXVIII. Chelidonium Tuiirn. 974. C/i. majus L. — Collegio de S. Francisco! Obs. — D'esta planta encontrei a|)enas dois ou trcs exemplares em 1900. Fam. IM. Fumariaceae CDLXXIX. Platycapnos Bernb. 975. PI. spicalus (L.) Bernli. — Campos na base da serra de S. Luiz! montes de Setúbal, nos campos! pouco commum. 270 r.DÍAXX. Fumaria Tniirn. 976. F. officinalis L., a. (/chh/íkí. — Serra il'Arrabiclii, vallc do Solitário .Mollcr , Cdllcpid (if S. Francisco! 1)77. r. parvilloia Laiii. — Collc^zio de S. Trancisco (Torrend). 978. /•". miiralis Soiuler. |i. Ihutardi [linr.]. — Commtini nos campos de Seliihal! serra de Palinella (l)av.), serra dWrraliida, Portiiilio, S. Luiz! (Moller. Dav.). 979. F. agraria Lag. — Muilo vulgar nos arredores de Setúbal! Fam. 11^2. Resedaceae CDLXXXl. Reseda l. 980. /í. mctlia Lag. — Fre(|ueiite entre Setúbal e Palmella! serra d"Ar- rabida: Portinlio ! 98 L /?. lulnila L., 3. ousiralis Webb — Beira da estrada, ao pó da serra de Palmella ! CDLXXXII. Astrocarpus Neck. 982. A. Clusii J. Gaj, p. spalhulaefolius Gr. Godr. — Terrenos arenosos de Selubal ! Faiii. II:í. Ranunculaceae CDLXXXIII. Ranunculus L. 983. //. triíiartiíus DC. — Terrenos pantanosos de Perdigão, junto á Ouitita d'Algeruz I 98i. li. trichophyllus Cliai.x? — Serra d.^rrabida: Tanque, prox. ao Por- tiidio! 98o. li. yramineiis L., ;i. luziilaefnlins Bss. — Serra d'Arrabida (Lk.. ap. Brol., alii], vaile entre as serras da Basca e d'Arrabida C. Torrend!). 980. li. hullalus L. — Base da serra de S. Luiz! 987. li. llnlliaiiiis Hcld). — Abundanle na serra d'Arrabida, sid)re tudo na encosta seplcntrional, acima do valle de Pixaleiros ! 988. /{. /líiltelliiliis Desf. — Terrenos |)edregosos. nas cbarnecas!